Hugmyndin um að breyta ESB að innan er horfin
—

Árið 2015 kom út bók eftir Tariq Ali, The Extreme Center. Ég eignaðist af henni tvö eintök og las þau bæði. Ég var sammála Ali um að öll sem kæmust til valda í evrópskum samtíma yrðu framkvæmdaaðilar nýfrjálshyggjunnar og heimsvaldastefnu Bandaríkjanna. Ég var vongóð um niðurstöðu Ali; alþýðufólk væri að byggja upp varnir, myndi svo geta sótt fram til að breyta gangi mála. Í nýju tölublaði Catalyst segir sagnfræðingurinn David Broder ályktun Ali hafa reynst ranga. Hugsjónin um raunverulegar breytingar dó – yfirstétt evrópskra stjórnmála komst af.

Í kjölfar fjármálahrunsins 2008 vaknaði trú á að fram færi lýðræðislegt endurmat á hlutverki stjórnmála; eru þau stjórntæki auðvaldsins eða skal reka mannsæmandi samfélag fyrir venjulegt fólk? Um alla Evrópu, einnig hér, mynduðust hreyfingar og flokkar þar sem fólk kom saman til að stunda stjórnmál fyrir fólk, ekki fjármagn. Róttæklingar og popúlistar sameinuðust gegn niðurskurði og því að almenningur yrði látinn axla ábyrgð á sturlun kapítalismans. Frjó og innihaldsrík gagnrýni á stofnanir Evrópusambandsins heyrðist í álfunni; hægt er að breyta Evrópusambandinu innan frá!

Broder segir spá Ali ekki hafa ræst. Auðmýking Syriza í Grikklandi er saga af pólitískri refsingu – setja varð hrikalegt fordæmi sem öll evrópsk alþýða skildi. Vandamálin við Brexit urðu svo yfirgengileg að enginn hefur lengur áhuga á að feta sambærilega slóð (þetta viðurkenndi Kristrún Frostadóttir í ágúst 2024; að hætta í ESB er pólitískur ómöguleiki). Hugmyndin um breytingar á ESB að innan er horfin – aðeins þau fáfróðu trúa því enn að slíkt sé hægt.

Stóra breytingin er sú að þau sem kölluð voru öfgahægrið hafa gengið til liðs við stofnanir ESB. Meloni og Le Pen tala ekki lengur um úrgöngu – þær vilja sæti við borðið enda er þar hægt að ná miklum árangri í að gera aðflutt fólk ábyrgt fyrir öllum vandamálum álfunnar. Svokallað cordon sanitaire er horfið; valdastéttin opnaði faðminn og gerði baráttumálin að sínum.

Erfitt er að vera ósammála niðurstöðu Broder. Í Evrópu hefur umræða um reglur og stofnanir ESB að mestu horfið. Sáttmálar sambandsins sem áður voru umdeildir eru nú taldir sjálfsagðir. Vinstrið berst ekki lengur gegn þeim, hvað þá sambandinu sjálfu; aðeins er eftir örvæntingarfull tilraun til að veita sundurnöguðum stofnunum velferðarkerfisins örlítið skjól. Engin sókn, aðeins vörn; það er hinn raunverulegi sigur valdastéttarinnar.

Spurningin sem vinstra fólk á Íslandi stendur nú frammi fyrir er þessi: Er uppgjöf óumflýjanleg eða er til einhvers að berjast?