Heimsvaldastefnan: kaflaskipting hennar, styrjaldir hennar 2

Um þennan ofanskráða titil og efni er hér fjallað í fjögurra greina flokki á Neistum. Á tíma stríðs og ört vaxandi ófriðarútlits. Hér kemur grein númer tvö.

Næsta tímabil á skeiði nútíma heimsvaldastefnu, sem spannaði árin 1945-1990, einkenndist af tveimur þáttum öðrum fremur: a) drottnunarstöðu Bandaríkjanna í heimskapítalismanum og b) tilvist sósíalisma á stórum svæðum, einkum vegna sigra Sovétríkjanna í heimsstyrjöldinni. Í ljósi hernaðarstöðunnar í stríðslok var skipting Evrópu dregin upp af Roosevelt, Churchill og Stalín í Jalta (á Krímskaga) árið 1944.

Eftir stríðið höfðu Bandaríkin náð mikilli drottnunarstöðu í hinum kapítalíska heimi með gríðarlegum yfirburðaafköstum bandarísks iðnaðar og miklu valdi bandarískra fjármálastofnana o.s. frv. Þegar árið 1944 höfðu Bandaríkin yfirtekið stöðu Bretlands sem ríkjandi heimsveldi með Bretton Woods ráðstefnnni það ár. Þar var m.a. dollarinn gerður að gjaldmiðli heimsviðskipta  og Bandaríkin tóku við stöðu Bretlands sem ríkjandi heimsveldi. Þau voru orðin súper-imperíslisti.

NATO og undirsetning Evrópu

Fyrir Bandarikin var yfirtaka Vestur-Evrópu fyrsta forgangsmál. Efnahagslega fór yfirtakan einkum fram með Marshall-aðstoðinni sem var vítamínsprauta til að rétta af laskað efnahagskerfi Evrópu. Það sem gerðist var að bandarísk stjórnvöld og seðlabanki sendu Evrópu stórfé til kaupa á framleiðsluafurðum bandarískra fyrirtækja. Með því voru evrópskir markaðir samtímis opnaðir fyrir bandarískri framleiðslu. Þarna var í senn um að ræða risafjárfestingu bandarískra stórfyrirtækja í Evrópu (Ford, Coca-Cola, Chevrolet, Westinghouse, McKinsey & Company o.s.frv.), svo þau urðu ríkjandi á þeim markaði og svo samþættingu (eða undirsetningu) evrópsks efnahagslífs við það bandaríska. Bandarískt framleiðslukerfi var nú tröllaukið og framleiddi við lok seinni heimsstyrjaldar um 50% af samanlagðri landsframleiðslu allra heimsins landa (VLF). Með Marshall-aðstoðinni var stjórnmálastétt Vestur-Evrópu sömu leiðis keypt til bandarískrar fylgdar.

Til að tryggja „öryggið“ fyrir undirsetningu Evrópu var NATO stofnað. George Marshall var þá sjálfur utanríkisráðherra Bandaríkjann og lagði diplómatíska grunninn undir NATO. Marshallaðstoðin og stofnun NATO var samtvinnuð ferli. Ismay lávarður fyrsti aðalritari NATO sagði tilgang hernaðarbandalagsins vera þann að „halda Ameríkönunum inni í Evrópu, Rússunum úti og Þjóðverjum niðri“.

Hernaðarbandalagi NATO var frá byrjun verkfæri bandarískrar heimsvaldastefnu. Það var ramminn utan um „sameinaða Vestrið“. Það var efnahagslegt verkfæri eins og áður kom fram, og stofnun NATO var beinir landvinningar bandarísks iðnaðar. Það var sömuleiðis hernaðarlegt verkfæri gegn kommúnisma, gegn Sovétríkjunum auðvitað og ekki síður gegn innri hættu frá róttækri verkalýðshreyfingu og alþýðu.  

Númer eitt var þó hlutverk NATO pólitískt: að hindra framvöxt sjálfstæðrar Evrópu – og undirsetja hana Bandaríkjunum. Stjórna utanríkissamskiptum aðildarríkjanna. Það gerði NATO ekki síst með því að blása sífellt upp sovésku ógnina. Til þess að réttlæta stöðuga bandaríska hernaðarnærveru í Evrópu – og sú nærvera gaf Bandaríkjunum yfirstjórn á utanríkisstefnu bandamanna sinna.

Einnig þrýstu Bandaríkin á um stofnun Efnahagsbandalags Evrópu. Af því Bandaríkin vildu tryggja sér stjórn á sameiginlegum evrópskum markaði og efnahagslega undirsetningu Evrópu, þó að þetta væri selt í fögrum umbúðum sem sérstakt friðarframtak. Um það skrifaði frakkinn Servan-Schreiber klassíska bók, The American Challenge frá 1968.

Herbúðir sósíalismans

Í öðru lagi einkenndist tímabilið 1945-1989 af tilveru „herbúða sósíalismans“, sem teygðu sig yfir Austur-Evrópu eftir stríðslokin, og ekki síður setti sigur sósíalískrar byltingar í Kína árið 1949 mark sitt á tímabilið.

Ennfremur einkenndust fyrstu ártugir eftir stríðið af  árangursríkri þjóðfrelsisbaráttu gegn nýlendustefnu og heimsvaldastefnu í Asíu og Afríku, oftar en ekki vopnaðri. Sú barátta sótti styrk til hinna sósíalísku byltinga og naut stuðnings þaðan. Hún vakti hins vegar litla athygli í kjarnalöndum heimsvaldastefnunnar fyrr en kom að Víetnamstríðinu, en það varð kveikja að öflugri hreyfingu á Vesturlöndum gegn stríði og heimsvaldastefnu frá seinni hluta sjöunda áratugar.

Hér verður ekki reynt að greina þann sósíalisma sem komið var á í Austur-Evrópu eftir stríð. Til bráðabirgða má kenna hann við „austursósíalsima“ eða bara „austursamfélag“. Það mótaði hann ljóslega að hann spratt af „stórveldaráðstöfun“. Sovétríkin komu sér þarna upp „stuðpúðabelti“ vestan við sig, og helsta skilyrði þar var að í þeim ríkjum sætu „vinsamleg“ stjórnvöld. Sem sagt var þetta ákveðin «landvarnarpólitík» frá Moskvu og hlaug að koma jiðr á fullveldi þessara ríkja. Hafa má í huga að allt svæðið hafði búið við fasískt og hálffasískt stjórnarfar í upphafi stríðs og fjögur ríkin voru með í Barbarossa Hitlers.

Áður en nýtt skipulag hafði mótast eftir stríðið var Kalda stríðið skollið með pólitísri krossferð Bandaríkjanna, og «járntjaldið» reis. Þar með klipptist á tengsl þessara landa við meginsvæði heimsvaldastefnunnar (og ríkari hluta Evrópu).

Kalda stríðið mótaði auðvitað á sinn hátt andrúmsloft og pólitískar andstæður innan «austursamfélaganna». Það einkenndi áreiðanlega „austursósialismann“ að «öryggishagsmunir» Sovétríkjanna skyldu vera svo ríkjandi viðmið. Það birtist í a.m.k.þremur pólitískum kreppum í austursamfélögunum: Atburðunum í Ungverjalandi 1956 Tékkóslóvakíu 1968 sem báðir leiddu til hernaðarlegrar íhlutunar. Bæling þeirra var tilraun til að verja «stuðpúðabeltið» ekki merki um sovéska útþensluhneigð. Þriðja pólitíska kreppan birtist í þróuninni í Póllandi frá1980.

Ný-nýlendustefna og „olíudollarakerfi“

Frelsisbarátta nýlendna leiddi ekki til sósíalisma beina leið, fjarri því. Oftast leiddi hún til formlegs pólitísks sjálfstæðis. Það var samt ekki þar með sagt að viðkomandi lönd væru „frjáls“. Ný-nýlendustefna er hugtak sem smám saman var tekið í notkun um það kerfi sem oftar en ekki tók við eftir frelsisbaráttu nýlendnanna. Úkraínski Bandaríkjamaðurinn  Paul A. Baran og Egyptinn Samir Amin eru tveir mikilvægir höfundar sem þróuðu marxíska greiningu á þessari nýju gerð heimsvaldastefnunnar. Sömuleiðis er framlag hagfræðingsins Michael Hudson mikilvægt, og hann er að enn í dag.

Það sem við tók af hinni gömlu nýlendustefnu – með formlegum yfirráðum og beinni „eign“ nýlenduherranna á nýlendum – var ný-nýlendustefna sem má eins kalla efnahagslega heimsvaldastefnu. Í krafti hannar skiptist heimurinn áfram í þa sem menn nú kölluðu „kjarnasvæði“ og „jaðar“. Hið efnahagslega arðrán heimsvaldasinnaðs „kjarna“ á löndum „jaðarsins“ fór fram í aðalatriðum með tvennum hætti:

a) með og ójöfnum  viðskiptum milli iðnríkja og þróunarlanda: launamunarviðskiptum (labor arbitrage) en það var umbreytt form nýlenduarðráns frá beinu ráni og eignaupptöku nýlenduherranna.

b) með „fjármálalegri nýlendustefnu“: Þó formlegir nýlenduherrar færu skildu þeir löndin eftir peningalaus með veika innviði. Þau urðu að taka lán til uppbyggingar, og með því náðu vestrænir fjármálaherrar fljótt stjórn á fjármálakerfi landanna. Þannig hélt fjármálaauðvald fyrrum nýlenduvelda áfram arðráninu í nýjum myndum. Löndin fengu yfirleitt pólitískt fullveldi á þessu tímabili en tókst m aiklu síður að ná stjórn á eigin efnahagslífi.

Samtök hlutlausra ríkja (Non-Aligned Movement) voru stofnuð 1961 með það yfirlýsta markmið að „standa gegn heimsvaldastefnu, nýlendustefnu og ný-nýlendustefnu, kynþáttahyggju og öllum formum erlendrar undirokunar“. Þau stuðluðu að samvinnu meðal aðildarríkjanna, en áttu í erfiðleikum með að vera afgerandi þriðja afl í alþjóðastjórnmálum, þar sem þau voru öll efnahagslega veik, og alþjóðlegt fjármálakerfi var undir stjórn vestrænna, fyrst og fremst bandarískra, heimsvaldasinna, og fyrrum nýlenduherra eins og áður segir.

Ein burðarstoð í Washington-heimsveldinu var „olíudollarakerfið“. Formleg stofnun þess var árið 1974, eftir að dollarinn fór af „gullfæti“ (ekki lengur innleysanlegur í gulli) þá sömdu Bandaríkin við Sádi-Araba um að þeir seldu alla olíu sína í bandarískum dollurum – gegn því að Bandaríkin tryggðu Sádi Arabíu efnahagssamvinnu og eilífa hervernd. Olíudollarakerfið tryggði stöðuga eftirspurn eftir dollaranum og viðvarandi stöðu hans sem heimsgjaldmiðils. Sjá hér.

Stríð heimsvaldastefnunnar á tímanum 1945-1990

Yfirburðastaða Bandaríkjanna í heimskapítalismanum annars vegar og sókn sósíalisma og andheimsvaldaafla hins vegar varð til þess að slá mjög á innbyrðis átök í röðum heimsvaldasinna (inter-imperialist átök). Þeir snéru nú bökum saman og leituðu styrks hjá sterkasta heimsveldinu, Bandaríkjunum. Af því líka að Bandaríkin notuðu þessar aðstæður til að beygja Evrópuveldin (og Japan m.m.) undir forustu sína og forræði.

Þó að heimsstyrjöldinni síðari lyki voru áratugirnir þar á eftir ekki mjög friðsamlegir heldur. Í herbúðum heimsvaldastefnunnar réðu Bandaríkin ferðinni. Þau byggðu upp NATO í Evrópu sem „varnarbandalag“ og gátu beitt Sovétríkin innilokunarstefnu (containment), efnahagsrefsiaðgerðum, ekki síst CoCom-reglum (NATO + Japan) og margs kyns einangrun.

Styrjaldir þessa tímabils voru í stuttu máli stríð heimsvsldastefnunnar undir forustu Bandaríkjanna og andspyrnunnar gegn henni.  Í fyrsta lagi „kalt stríð“ heimsvaldastefnunnar gegn sósíalismanum hvar sem hann var að finna á jörðinni. Hins vegar voru háð heit stríð í Þriðja heiminum,  sérstaklega frelsisstríð í nýlendum og hálfnýlendum í Asíu og Afríku.

Áhrif kínversku byltingarinnar voru mikil á þjóðfrelsisbaráttu og baráttu nýlendna í Asíu, og Bandaríkin lögðu mikið undir til að hindra smitáhrifin, sbr. „domínókenninguna“. Hæst bar stríðin í Kóreu – og í Indókína þar sem heimamenn börðust fyrst við Frakka, þar til Bandaríkin tóku við verkefninu 1954 og börðust síðan þar í rúma tvo áratugi. Tilsvarandi frelsisstríð gegn evrópsku nýlenduveldunum fór fram í Afríku á 7. og 8. áratug.

Ef stríðin voru ýmist til framgangs vestrænni heimsvaldastefnu eða andspyrnu gegn henni var stríð Sovétmanna í Afganistan undantekning. Var það árásarstríð Sovétríkjanna? Kannski. Þjóðréttarlega var það stríð samt þannig að lögleg og viðurkennd stjórnvöld Afganistan báðu Sovétmenn um hernaðaraðstoð. Við það má bæta að CIA hóf vopnaða íhlutun í Afganistan a.m.k. hálfu ári á undan sovésku íhlutuninni. Brzezinski þjóðaröryggisráðgjafi stærði sig af því síðar að stuðningurinn við íslömsku uppreisnina þar hafi verið hugsuð til að framkalla hina sovéska aðstoð/íhlutun, sem hafi tekist. Það  var okkar „tækifæri til að gefa Sovétmönnum sitt Víetnamstríð“ sagði Brzezinski, og taldi að það bragð hefði fellt Sovétríkin.

Frelsisarátta nýlendna var þungvæg, en stríðsátök þessa tímabils voru ekki bundin við nýlendur einar.  Til að efnahagslega arðránið flæddi greiðlega í rétta átt þurfti heimsvaldakerfið sitt „öryggi“ og ofbeldisverkfæri. Það voru sérstaklega Bandaríkjaher og CIA sem önnuðust þann hluta málsins. Ef ókyrrðar gætti á „jaðrinum“, þó það væri í formlega sjálfstæðum ríkjum, „þurftu“ Bandaríkin oft að grípa til hernaðaralegra íhlutana. Hin ríkisrekna stofnun Congressional Research Servicesem skráir slíkt fyrir bandaríska þingið gefur upp um 130 bandarískar hernaðarinnrásir í önnur lönd í þessu skyni, bara á kaldastríðsárunum. Sjá yfirlit hér og einnig hér.

Í Evrópu hins vegar var þetta tímabil Kalda stríðsins alls ekki mjög ófriðsamlegt í opnum átökum miðað við tímabilið sem kom á eftir. Í Evrópu urðu þá engin meiri háttar hernaðarátök (Grikkland á fyrstu eftirstríðsárum var undantekning). Aðrir heimshlutar einkenndust líka af því að þetta var tími tvípólunar og heimsvaldastefnan varð líka að gæta ákveðins hófs og gat ekki einhliða sett löndum kosti, af því þau höfðu ennþá eitthvert val um utanríkispólitíska afstöðu og samskipti. Þess „hófs“ gætti þó langsíst í Rómönsku Ameríku. Þegar hins vegar einpólun tók við af tvípólun nokkru síðar átti heimsvaldastefnan hægara um vik, eins og segir frá í næstu grein.

Helstu móthverfur. Á þessu tímabili var mikilvægasta móthverfan á heimsvísu móthverfan á milli heimsvaldastefnunnar undir forustu Bandaríkjanna annars vegar og hins vegar kúgaðra þjóða og kúgaðrar alþýðu. Önnur mikilvæg móthverfa var milli heimsvaldastefnunnar og sósíalismans. Mótverfur milli heimsvaldaríkja voru til staðar (Frakkland sagði sig undan herstjórn NATO árið 1966) en aðallega snéru þau samt „bökum saman“. Fjórða mótverfa var svo móthverfan milli borgarastéttar og verkalýðs í auðvaldslöndunum með tilheyrandi stéttaátökum.

Myndin er af víetnömsku frímerki.