Um þennan ofanskráða titil og efni verður hér fjallað í fjögurra greina flokki. Á tíma stríðs og ört vaxandi ófriðarútlits. Hér er fyrsta grein.

Heimsvaldastefna, útþenslustefna heimsvelda, samkeppni heimsvelda/ stórvelda, undirokun heimsvaldasinna á veikari löndum – og andspyrna hinna kúguðu gegn því… Þetta eru nokkrar helstu orsakir styrjalda, það er almennt viðurkennt, sérstaklega þegar horft er tilbaka.

Hvað er þá heimsvaldastefna? Algengt er að tengja hana við erkiskúrka af Hitlersgerðinni. Og meginstraumsmiðlar gefa gjarnan Vladimir Pútín titilinn „Hitler okkar daga.“

Aðrir sjá heimsvaldastefnuna holdi klædda í Donald Trump, í þessari blöndu af grófu gróðabralli, ofbeldisfullu tungutaki og valdbeitingu sem hann holdgerir.  

Orð og gerðir Donalds Trump eru augljóslega orð og gerðir heimsvaldasinna. Eftir árs þjóðarmorð á Gaza lagði hann fram áætlun um endurbyggingu svæðisins sem „Rívíeru Miðausturlanda“ þar sem palestínsku íbúarnir yrðu fyrst fluttir til nágrannalanda. Í byrjun árs 2026 lét hann gera skyndiárás á Venezúela, drepa þar 100 manns, ræna forsetanum og yfirtaka hinar auðugu olíulindir landsins. Einni viku síðar sagði Trump: „Það mun ekki koma meiri olía eða peningar til Kúbu. Núll!“ Nema Kúba semji við Bandaríkin eins og Venezúela gerði eftir brottnám forsetans! Trump bætti við spaugsamlega: „Marco Rubio verður forseti Kúbu.“ Svo sagði hann: „Ég þarf Grænland!“ Mánuði síðar var athygli hans komin annað, hann hélt þá fund með Netanyahu og þeir tveir ákváðu að ráðast á Íran. „Fjögurtíu daga stríðið“ hófst 28. febrúar. Í aprílbyrjun var Trump orðinn reiður vegna öflugra gagnaðgerða Írans og sagði: „Í nótt verður heilli siðmenningu eytt.“

Þetta eru orð og gerðir þvottekta heimsvaldasinna. Eftir að Trump tók við embætti hefur hann flutt boðskap heimsvaldastefnunnar upphátt. Annað en Biden sem var sífellt að tala um „vestræn gildi“. „Might makes Right“ („við megum af því við getum“) segir Trump. Þannig hjálpar hann okkur vissulega að sjá hið sanna andlit heimsvaldastefnunnar.

Samt er það ókostur þegar ráðamaður, sem persóna, fangar svona athyglina og við persónugerum pólitíkina miklu meira en ástæða er til. Þetta á reyndar við um ráðamann eins og Hitler líka.

Svo er óvíst að þessi persóna taki raunverulega helstu ákvarðanir sjálf. Kannski er hún bara verkfæri og strengjabrúða annarra. Já, hyggjum að: Trump rak kosningabaráttu sína upp á það að vera sérstakur postuli friðarins, ætlaði að ljúka Úkrínustríði í hvelli og stöðva stríðin endalausu í Miðausturlöndum. Þetta vildi þjóðin og kaus hann, ekki síst vegna þess. Og bæði í Úkraínu og við Persaflóa kynnir hann sig sífellt sem „málamiðlara“ sem vilji vinna að sáttum.

Meira að segja margir andheimsvaldasinnar kusu Trump og vörðu hann lengi vel af því Biden/Harris voru ennþá herskárri. Svo sveik hann það allt saman og kemur nú fram sem stakur stríðshaukur. Það bendir a.m.k. til að bandarískri utanríkisstefnu sé stjórnað af einhverju öðru en af vilja kjósenda, og að forsetinn stjórnist þá af þeim öflum líka.   

Frekar en að horfa á og hlusta á persónu forsetans er gagnlegra að fókusa á og reyna að gegnumlýsa það valdakerfi, það heimsvaldakerfi, sem hann trónir ofan á.

Inngangur.  Heimsvaldastefnan skilgreind

Í stað þess að persónugera djöfulskap bandaríska heimsveldisins í stað þess að fókusa á gráðugan vilja, fals og ruddalegan yfirgang Donalds Trump er gagnlegra að beina kastljósinu að heimsvaldakerfinu sem hann situr ofan á: fjármálakerfinu, kerfi risafyrirtækja, hermálaiðnaðnar og leyniþjónustu – sem sameinað í einu ríkisvaldi ræður Bandaríkjunum. Og að þeirri merkilegu samfellu í langtímastefnu sem þetta bákn sýnir.

Svo að sláandi er. Þó að sú stefna sé markaðssett í dálítið misjöfnum umbúðum valdaflokkanna tveggja vestan hafs. Pólitíkin byggir á ákveðnu efnahagskerfi, efnahagslegum hagsmunum og stéttastrúktúr. Valdakerfi sem í grunninn er einfaldara en pólitíska leikhúsið sem framkvæmir stefnuna á yfirborðinu.

Til að skilgreina eðli og samhengi heimsvaldastefnunnar þarf auðvitað líka að beina kastljósnu að fleiri löndum en Bandaríkjunum einum. Og skoða sögulega tilurð þessa fyrirbæris, heimsvaldastefnunnar, og þróun hennar yfir alllangt tímabil.

Auðvaldskerfið í fræðaskóla marxismans.  

Karl Marx varð fyrstur til að skýra og skilgreina auðvaldskerfið, kapítalismann, fræðilega og rækilega, gangverk hans og hreyfiöfl. Það hvernig auðmagnið umbylti fyrst heiminum og endurskóp hann svo, í sinni mynd. Hann skýrði arðrán borgarastéttar á verkalýð, umframvinnu verkamannsins sem dag hvern knýr áfram upphleðslu auðmagnsins. Hann skilgreindi gróðasóknina og samkeppni stækkandi auðmagnseininga, og þau valda efnahagslegri útþensluþörf, þau valda átökum um auðlindir og markaði – og styrjöldum.

Fræðaskóli marxista varð líka öðrum skólum drýgri í því að skýra frekari þróun kapítalismans eftir daga Marx, á þeim fræðagrunni sem hann byggði. Meðal annars til að skýra þróun kapítalísks arðráns og arðránskerfis á hnattrænum grundvelli – og ekki síður til að skilja og skýra styrjaldir 20. aldar og náin tengsl þeirra við efnahagskerfi kapítalismans. Alveg sömu tengsl gera sig enn gildandi á hinni ófriðsamlegu 21. öld.   

Sem sagt: Í efnahagsskerfi kapítalismans liggja hreyfiöfl hans og þess vegna reynum við að skoða jafnframt hina pólitísku hagfræði (gróflega) til að skilja átök okkar daga. Hér verður gerð stutt söguleg úttekt á heimsvaldakerfinu, með áherslu á að skoða stríðsátök síðari tíma í ljósi almennrar greiningar á heimsvaldastefnunni.

Nútíma heimsvaldastefna fæðist

Vladimir Lenín lagði fram skilgreiningu sína á kapítalískri heimsvaldastefnu árið 1916. Áður voru marxískar greiningar lagðar fram af Þjóðverjanum Rudolf Hilferding (Finance Capital , 1910), Rússanum Nikolai Bukharin. Og fleirum. Sleipustu marxistar þessara ára voru ýmist þýskir eða rússneskir svo það var eðlilegt að fæðing kapítalískrar heimsvaldastefnu væri fyrst skilgreind og skráð af þeim. Og skilgreining Leníns hefur, a.m.k. allt fram á síðari ár, verið ríkjandi í hinum marxíska fræðigeira. Tímamótaverk Leníns heitir Heimsvaldastefnan. Hæsta stig auðvaldsins. (Heimskringla, 1961). Eftir 1990 lækkaði fræðastjarna Leníns á lofti, ekki þó af fræðilegum orsökum heldur pólitískum. Fræði hans um heimsvaldastefnuna eru í góðu gildi.

Forsíða af Heimsvaldastefnan. Hæsta stig auðvaldsins. Prentuð í Petrógrad 1917

Meginfókus Leníns í verki þessu var á eðli heimsvaldastefnunnar/ imperíalismans og þá greiningu notaði hann til að skýra orsakir heimsstyrjaldarinnar (þeirrar fyrri) sem geisaði einmitt á meðan hann skrifaði. Greininguna notaði hann sömuleiðis til að skýra áhrif hentistefnunnar/ endurbótastefnunnar og söguleg svik Alþjóðasambands sósíalista. Að hans áliti skapar einokunargróðinn í heimsvaldaríkjum efnahagslegan grundvöll til að múta best stæða hluta verkalýðsins, svokölluðum verkalýðsaðli. Alþjóðasambandið leystist upp í byrjun stríðsins, eftir að allir helstu flokkar þess höfðu lýst stuðningi við stríðsrekstur eigin ríkis (um þetta má líka skoða „The New Denial of Imperialism on the Left“ eftir John Bellamy Foster).

Þá skal nefna þrjú atriði í greiningu Leníns sem setja styrjaldir í beint orsakasamhengi við heimsvaldastefnuna. Fyrsta grundvallaratriði í þeirri greiningu Leníns er að heimsvaldastefnan er innbyggð í kapítalismann og hlýðir eðli hans. Upphleðsluhneigðin/ gróðasóknin, útþensluhneigðin er drifkraftur kapítalismans, sál hans og stéttareðli. Annað grundvallareinkenni er samkeppni efnahagseininganna. Bein afleiðing upphleðsluhneigðarinnar er samþjöppunin í hagkerfinu. Þó að auðvaldskerfið hafi í fyrstu skipulagt sig á grunni þjóðríkja nemur samþjöppun efnahagseininganna ekki staðar við landamæri heldur gerir hún útrás. Með því var kapítalismin kominn yfir á stig heimsvaldastefnu, gróðadrifinnar, og útkoman var átök efnahagseininga og ríkja um áhrifasvæði. Í þriðja lagi hélt Lenín því fram að ójöfn efnahagsleg og pólitísk þróun (efnahagseininga/ríkja) væri fortakslaust og óbreytanlegt lögmál kapítalismans. Þenslueðlið veldur því að heimsvaldasinnar þurfa ýmist að verja áhrifasvæði (og hagsmuni) sitt eða stækka það. Í þessu samanlögðu lá líka grunnur komandi styrjalda. Samanlagt: Heimsvaldastefna þýðir stríð.

Það var meginatriði í greiningu Leníns að heimsvaldastefnan væri ekki „stefna“ í þeirri merkingu að hún væri hugmyndalegs eðlis, hvað þá siðferðilegs eðlis (eins og Karl Kautsky og endurskoðunarsinnar Alþjóðasambandsins héldu fram), heldur væri hún sjálf gerð kapítalismans, sjálft efnahagskerfi hans. Hún væri það þróunarstig sem hann var kominn á í helstu iðnríkjum frá og með síðustu áratugum 19. aldar. En þó að hún væri ekki hugmyndaleg „stefna“ var hún grundvölluð á stéttarhagsmunum auðvaldsins, raunar fyrst og fremst einokunarauðvaldsins – og eðli hennar er því gróðasókn, má bæta við.

Heimsvaldastigið var birtingarmynd þess að hin innibyggða upphleðsluhneigð (þensluhneigð) auðmagnsins kom fram í landfræðilegri útþensluhneigð, í arðráni voldugri þjóða á öðrum veikari. Það gerðist ýmist með efnahagslegum aðferðum, einkum fjármagnsútflutningi, eða með beitingu hervalds.

Þessi „klassíska“ heimsvaldastefna var komin fram á sjónarsviðið undir lok 19. aldar. Það er þó mikilvægt að nefna að hún var jafnframt „afkomandi“ og framhald hins evrópska imperíalisma 19. aldar, með forsögu allt frá landafundatímanum kringum 1500 þegar evrópsku stórveldin „fundu löndin“ og tóku að leggja undir sig heiminn. Á því fyrra tímabili var nýlendustefnan mikið til hernaðarleg, þar sem nýlenduveldin yfirtóku stjórn nýlendnanna sem þeir „eignuðust“ og létu þær þjóna sinni evrópsku yfirstétt, með beinni yfirfærslu fjármuna, beinni upptöku eigna og gæða – í krafti hernaðarlegs valds. En það var fyrst með „klassísku“ heimsvaldastefunni sem nýlenduarðránið var skipulega innbyggt í efnahagskerfi nýlenduveldisins eins og „líffræðilegur“ hluti af því. 

Eitt sérkenni heimsvaldastefnunnar var arðrán heimsvaldaríkja á heilu löndunum, ekki aðeins á verkalýð, „arðrán æ fleiri smárra og lítilsmegandi þjóða af hálfu fáeinna auðugra og voldugra ríkja“ (Heimsvaldastefnan.. bls 165). Og um nýlendukúgunina sérstaklega skrifaði Lenín um: „arðrán á kúguðum þjóðum… og sérstaklega kúgun á nýlendum af hálfu fáeinna stórvelda“ þ.e.a.s. heimsvaldaríkjanna.

Það var þó líka meginatriði skv. Lenín að heimsvaldasinnað arðrán og ásælni einskorðaðist ekki við kúgun og arðrán á vanþróuðum svæðum: „Það er einmitt einkenni á heimsvaldastefnunni að ásælnin fer ekki eingöngu í þá átt að innlima landbúnaðarsvæði heldur einnig háróuð iðnaðarsvæði (ágirnd Þýskalands á Belgíu eða Frakklands á Lothringen).“ (Heimsvaldastefnan.. bls. 120)

Heimsvaldastefnan líkt og kapítalisminn allur var og er í þróun, og sama greining á henni gildir ekki stöðug og óbreytt. Þess vegna er líka óhjákvæmilegt að skipta sögu hennar í tímabil, og það ætlum við að reyna að gera í þeim skrifum sem hér fylgja á eftir. Og í þeim skrifum og þeirri tímabilaskiptingu verður fókusinn sérstaklega stilltur á það sem er viðfangsefni greinaflokksins: heimsvaldastefna og stríð.

Tímabil „klassískrar heimsvaldastefnu“ 1870-1945.  I. tímabil  

Tíminn 1870–1945 hefur gjarnan verið greindur sem tími „klassískrar heimsvaldasstefnu“ – þ.e.a.s. sú heimsvaldastefna sem skilgreind var af Hilferding og Lenín.

Lenín skilgreindi heimsvaldastefnuna í allra stystu máli þannig að „heimsvaldastefnan er einokunarstig kapítalismans“ sem tekið hafði við af kapítalisma frjálsrar samkeppni. Einokunarstig kapítalismans einkenndist af gríðarlegri samþjöppun og einokun í efnahagslífinu, ennfremur af samruna bankaauðmagns (fjármálaauðmagns) og iðnaðarauðmagns, þar sem hið fyrrnefnda hafði ríkjandi stöðu. „Það er ekki iðnaðarauðmagn heldur fjármálaauðmagn sem einkennir imperíalismann“ skrifaði hann (bls. 120). Bankarnir urðu herrar iðanaðins, og eigendur iðnaðarauðhringanna – og urðu almennt ráðandi í efnahags- og stjórnkerfi, í innanríkis- sem utanríkisstefnu. Þetta var samt löngu fyrir daga þeirrar fjármálavaæðingar sem einkennir vestrænan kapítalisma og heimsvaldastefnu síðustu ca. 35 ára. Segja má að áhersla Lenísn á þetta atriði sé eins og spásögn um það sem koma skyldi.

Annað einkenni heimsvaldasinnaðs kapítalisma í þessari greiningu var að fármagnsútflutingurinn (fjárfestingar utanlands) varð grunnþáttur í efnahagslífinu, en vörútflutningur hafði verið einkenni kapítalismans á fyrra stigi. Lenín dró svo saman megineinkenni heimsvaldastefnunnar í eftirfarandi klausu:

Imperíalisminn er kapítalismi á því þróunarstigi er drottinvald einokunar og fjármálavalds festir sig í sessi, þegar fjármagnsútflutningur hefur öðlast áberandi áhrif, þegar hafin er skipting heimsins milli alþjóðlegra hringa og lokið er skiptingu á öllum löndum jarðarinnar milli voldugustu auðvaldsríkjanna.“ (Heimsvaldastefnan.. bls. 117)

Tíkabil klassískrar heimsvaldastefnu byrjaði raunar á skiptingu Afríku, á 9. og 10. áratug þegar 90% þeirrar álfu var á nokkrum árum skipt milli evrópsku stórveldanna. Í byrjun 20. aldar snérist barátta kapítalískra stórvelda/heimsvelda bókstaflega um heimsyfirráð. Frekari útþenslu einstakra heimsvalda var þá hamlað af því að jörðinni var að fullu uppskipt í áhrifasvæði:

Jörðinni hefur í fyrsta sinn verið skipt upp til fulls, og í framtíðinni getur aðeins verið um að ræða enduruppskiptingu, þ.e.a.s. land getur aðeins flust úr höndum eins „eiganda“ í hendur annars í stað þess að eigandalaust land komist í hendur „eiganda“ (Heimsvaldastefnan.. bls 100).

Þetta fól að áliti Leníns í sér bæði neista og eldsmat fyrir styrjaldir, og af því þegar stríðin snúast um hnattræn yfirráð hafa þau tilhneigingu til að verða stærri í sniðum, hnattræn stríð.

Enduruppskiptastríð urðu þeim mun líklegri af því að kapítalísk framleiðsluöfl landa og heimsvelda þróuðust ójafnt, meðan skiptingin í áhrifasvæði var miklu tregari og fastbundnari. Lenín setti þess vegna fram leiðandi spurningu:

Spurningin er: Hvaða úrræði annað en stríð kemur til greina á auðvaldsgrundvelli til þess að eyða misræmi á milli þróunar framleiðsluaflanna og samsöfnunar fjármagns annars vegar og skiptingar nýlendnanna og „áhrifasvæða“ fjármálaauðvaldsins hins vegar. ( Heimsvaldastefnan.., bls. 130)

Greining Leníng  á heismvaldastefnunni og ekki síst greining hans á eðli heimsvaldasinnaðra styrjalda hefur ekki bara þann styrk að geta skýrt samtímaviðburði Leníns heldur einnig að vera „staðfest“ af þeirri söguþróun sem fylgdi á eftir.

Heimsstyrjaldirnar tvær

Fyrri heimsstyrjöld. Þetta áðurnefnda „misræmi“ í þróun heimsvaldastefnunnar (milli sterkra framleiðsluafla og lítils áhrifasvæðis) bar að áliti Leníns í sér styrjöld og þar lá orsök heimsstyrjaldarinnar sem geisaði meðan hann skrifaði bókina, árið 1916. Orsökin lá sem sé í móthverfum (andstæðum) kapítalisma á heimsvaldastigi, stríðið var ekkert óhapp, miklu frekar var það rökrétt afurð þjóðskipulagsins sjálfs, heimsvaldasinnaðs kapítalisma og innri móthverfa hans.

Á fyrri hluta tímabils „klassískrar heimsvaldastefnu“, í aðdraganda Fyrri heimsstyrjaldar var mikilvægasta móthverfan á heimsvísu móthverfan á milli helstu heimsvaldaríkjanna innbyrðis (það kallast á útlensku „inter-imperialist“ móthverfur/átök). Höfuð-pólarnir voru Bretaveldi sem varði hnattræna yfirráðastöðu sína og hins vegar Þýskaland sem hafði ekki áhrifasvæði í samræmi við efnahagslega getu, og leitaði eftir „enduruppskiptingu“ áhrifasvæða til að leiðrétta „misræmið“ með hernaðarlegum aðferðum.

Seinni heimsstyrjöld. Að miklu leyti gildir sama greining  fyrir Evrópu-hluta Heimsstyrjaldarinnar síðari sem braust út tveimur áratugum síðar, enda var hún á margan hátt framhald þeirrar fyrstu. Þýska heimsvaldastefnu skorti áhrifasvæði, „lífsrými“, sem áður og hungur hennar hafði bara aukist. En „lífsrýmið“ sem Þýskaland tók mið á var einkum á yfirráðasvæði Sovétríkjanna (m.a. Úkraína) og þess vegna varð styrjöldin líka stríð á milli heimsvaldasinnaðs kapítalisma og sósíalisma. Sú móthverfa og tilvist Sovétríkjanna hafði þá þegar sett mark sitt á heimsstjórnmálin frá 1917 (m.a. varpað skugga á  ensk-ameríska sigurinn 1918) þó enn væri aðeins um að ræða „sósíalisma í einu landi“.

Samkvæmt nýlegum samþykktum Evrópusambandsins báru Sovétríkin reyndar jafn mikla ábyrgð á seinna stríði og Þýskaland (ESB-þing samþykkti það ári 2019 í tilefni 80 ára frá upphafi stríðsins). ESB-ríki og Úkraína hafa breytt friðardeginum 8. maí í „Evrópudag“. Þær samþykktir fela vissulega í sér mikinn og hatursfullan andkommúnisma, en ennþá frekar er ESB með þessu að kynda undir rússafóbíu samtímans og herða á sálrænum stríðsundirbúningi í austurveg.

Á seinni hluta tíma „klassískrar“ heimsvaldastefnu var mikilvægasta móthverfan á heimsvísu ennþá á milli helstu heimsvaldaríkjanna innbyrðis („inter-imperialist“ móthverfur).

Sú móthverfa var í Heimsstyrjöldinni síðari áfram jafn ákvarðandi, en önnur mikilvæg móthverfa gerði sig jafnframt gildandi: móthverfan á milli sósíalisma og kapítalisma. Saman leiddu þessar móthverfur af sér heimsstyrjaldirnar tvær, og mótuðu gang þeirra. Þýska heimsvaldastefnan var sigruð í seinna stríði – fyrst og fremst af Sovétríkjunum. Sem sagt: „Inter-imperíalist“ móthverfan leystist með hnattrænum sigri Bandaríkjanna, en móthverfan milli sósíalisma og kapítalisma leystist með tímabundnum sigri sósíalismans og Sovétríkjanna.

Mynd yfir grein er sótt til bandaríska netforlagsins Econlib, fyrir bókaflokkinn War, Colonialism and Imperialism