Heimsvaldastefnan: kaflaskipting hennar, styrjaldir hennar  3

Um þennan ofanskráða titil og efni er hér fjallað í fjögurra greina flokki á Neistum. Á tíma stríðs og ört vaxandi ófriðarútlits. Hér kemur grein númer þrjú.

Stórveldi geta unnið stór landsvæði af öðrum í landvinningastríðum. Þau geta líka unnið lönd og áhrifasvæði á annan hátt. Ef stórveldi leysist upp af öðrum orsökum skapast valdapólitískt „tómarúm“. En slíkt „tómarúm“ er nokkuð sem heimsvaldastefnan virðir aldrei eða viðurkennir. Af því útþensluhneigð er grundvallardrifkraftur heimsvaldastefnunnar, og kapítalismans sem slíks. 

Skipting áhrifasvæða frá Jalta 1944 hafði legið föst allan tíma Kalda stríðsins. En með falli Sovétríkjanna skapaðist gríðarmikið „tómarúm“, í austanverðri Evrópu, sem einnig náði niður í Vestur-Asíu/Miðausturlönd. En heimsvaldastefnan tók nú óðara að fylla tómarúmið mikla og hremsa til sín bita og svæði af þessu. Það var gert með efnahagslegum aðferðum og með hernaðarlegum aðferum.

Í efnahagsmálum var stefnan og hugmyndafræðin hnattvæðingarfrjálshyggja.

Í geopólitík og öryggismálum var stefnan að koma á fót heimsdrottnara, heimsyfirráð. Sem einkum og sér í lagi felur það í sér að slá þarf út eða a.m.k. veikja alla mögilega keppinauta.

Hnattvæðingarfrjálshyggja yfirtók

Kenna verður tímabilið 1990-2008 við nýfrjálshyggjuna og systur hennar tvær, hnattvæðingu og fjármálavæðingu. Nýfrjálshyggjan hafði vissulega brotist fram á 9. áratugnum (Thatcherisminn og Reaganomics), en hún sló í gegn í mynd óðahnattvæðingar frá og með falli Sovétríkja og Austurblokkarinnar um 1990. Þar með fékk heimsvaldastefnan mikið og nýtt olnbogarými, og heimsvaldastefnan „kom nakin fram“.

Þar sem risaveldin höfðu áður keppt um áhrif opnaðist heimurinn eftir fall Sovétríkjanna sem frjálst athafnasvæði fyrir fjárfesta og auðhringa. Francis Fukuyama skrifaði um „endalok sögunnar“ (The End of History and the Last Man, 1992) af því að „sagan“ að hans áliti snérist um átök milli þjóðskipulaga og hún hefði nú komist á hátindinn með endanlegum sigri fríverslunarkapítalisma og vetræns lýðræðis. 

Áður kom fram að fjármálakerfi Vestursins hafði náð stjórn á fjármálakerfi fyrrum nýlendna. Ein afleiðing þess var hin voðalega lánakreppa í þriðja heiminum (hnattræna Suðrinu) á áttunda og sérstaklega á níunda áratug. Löskuð af þeirri kreppu gáfu lönd Suðursins almennt upp á bátinn eigin verndaða og sjálfmiðaða iðnaðarpólitík. Og inn komu auðhringarnir. 

Heimsvaldastefnan tók á sig mynd efnahagslegrar „hnattvæðingar“: hnattvædd markaðshyggja með frjálsu fjármagnsflæði milli landa og heimshorna – og gósentími yfirþjóðlegra vestrænna auðhringa um allan hnöttinn.

Fjármálavaldið í Bandaríkjunum samþjappaðist frá aldamótum inn í fáeina „kerfislega mikilvæga“ banka, svo sem JPMorgan Chase, Bank of America, Citigroup, Goldman Sachs. Þeir eiga líka hver annan með gagnkvæmri hlutabréfaeign. Þeir eiga ennfremur það sameiginlegt að meginhluthafar í þeim öllum eru þrír fjármálarisar, „The Big Three“: Black Rock, State Street Corporation og Vanguard Group. Sjá hér  Vel þekkt rannsóknarskýrsla frá háskólanum ETH Zurich sýnir hvernig þetta virkar fyrir allan hinn vestræna heim. Sjá The Network of Global Corporate Control  

 Hnattvæðingarþróunin gerðist samhliða fjármálavæðingu efnahagslífsins í kjarnalöndum heimsvaldastefnunnar, enda höfðu bankar og fjármálastofnanir eignast iðnfyrirtækin. Nánar verður fjalla um fjármálavæðinguna í næsta hluta.

Þessi bandaríska/vestræna/hnattræna fjármálaelíta höfðu orðið býsna beina yfirstjórn á auðhringum hins vestræna heims – og mynduðu kjarna vestrænnar heimsvaldastefnu. Þar undir var líka (og er) Her-iðnaðarsamsteypan (Military Industrial Complex) sem fitnar með hverju og einu stríði. Þar undir voru líka ríkjandi fjölmiðla- og fréttastöðvar hins vestræna heims sem stjórna „narratífinu“ og skoðunum fólks um þessi sömu stríð. Sjá til dæmis hér. 

Hnattvæðingarfrjálshyggjan hefur þá stefnu að opna eða eyða landamærum sem mest hún má.  Verkfæri hnattvæðingarbylgju 10. áratugarins voru bandalög eins og ESB, EES (Mastricht-samningur), NAFTA, ASEAN, WTO, OECD og viðskiptasamningar eins og TISA og TTIP. Öll höfðu þau það hlutverk að tryggja frjálst flæði fjármagns eftir hnattvæðingarreglum.

Mestu og varanlegustu áhrif umræddrar hnattvæðingarþróunar voru þau að auka vald sterkustu heimsvaldaríkja og efnahagseininga á alþjóðavettvangi en draga tilsvarandi úr fullveldi annarra ríkja og möguleikum þeirra að hafa stjórn á eigin efnahagslífi.

Yfirtaka á atvinnulífi Austur-Evrópu.

Eftir fall Múrsins var það vestrænt, og sérstaklega þýskt, auðmagn sem hirti bestu bitana úr iðnaði gömlu austurblokkarinnar. Þegar áratugur var liðinn frá fallinu átti auðvald ESB-ríkja um 80% erlendra fjárfestinga í gömlu austurblokkinni utan Rússlands.

Þegar austurblokkin var leyst upp og Rússland lá í ofanálag í eymd og kreppu á 10. áratugnum voru lönd Austur-Evrópu stödd á viðskiptalegu flæðiskeri, sem auðveldaði sókn heimsvaldasinnaðs auðvalds á hendur þeim. Að nokkru leyti otaði hver auðhringur og hvert ríki Vestu-Evrópu sínum tota, en árangurinn varð miklu betri en ella (fyrir stórfyrirtækin) vegna þess að ESB samhæfði aðgerðirnar. Eftir fall „múrsins“ beitti Evrópusambandið skipulega eigin viðskiptamúrum með því að gera inngöngu í ESB að skilyrði fyrir tollfrelsi á evrópska markaðnum.

Í iðnaðinum, t.d. bíla-, véla, og raftækjaiðnaði varð þróunin ýmist sú að framleiðslan var lögð undir og felld inn í vestrænu, oftast þýsku, framleiðsluna eða var hreinlega lögð niður. Austur-Þýskaland er dæmi út af fyrir sig. Með sjokkþerapíu var vesturþýska efnahagskerfinu troðið yfir Austur-Þýskaland og því fylgdi grófasta afiðnvæðing austurþýsks efnahagslífs. Sjá hér. Að miklum hluta var um stórfellda afiðnvæðingu að ræða í Austur-Evrópu. Í Eystrstrasaltslöndum var hún nær algjör.

Með austurstækkuninni hefur Evrópusambandið breyst að gerð: frá því að vera blokk þróaðra og tiltölulega samstæðra iðnríkja hefur það orðið að lagskiptri efnahagsblokk sem innbyrðis hefur greinilega skiptingu í jaðar og kjarna. Um þá lagskiptingu má lesa hér. 

Stækkun ESB hafði í för með sér misleitan og „sveigjanlegan“ vinnumarkað. Í hinu nýja umhverfi höfðu stórfyrirtækin óskastöðu gagnvart stéttarfélögum Vestur-Evrópu, hótuðu að flytja sig til lágkostnaðarlanda nema stéttarfélögin gæfu eftir um kaup og kjör. Auk þess kom ódýrt (en gjarnan vel menntað) vinnuafl í stórum stíl frá austri inn á vestur-evrópskan vinnumarkað, sem skapaði frekari þrýsting niður á við á launin. Í stuttu máli fór öll stækkun hins sameiginlega vinnumarkaðar fram á forsendum nýfrjálshyggju.

Í jafnvel enn stærri munnbitum hakkaði vestur-evrópskt einokunarauðvald í sig fjármálakerfi austurríkjanna. Það gerðist þegar meðan lönd Austur-Evrópu stóðu enn í biðsalnum eftir aðild. Árið 2001 höfðu bankar og fjármálastofnanir hinna einstöku Austur-Evrópulanda verið seld vesturevrópskum bönkum svo þeir áttu á bilinu 80-90%. Sjá hér.   Þetta var heimsvaldasinnuð pólitík, efnahagsleg yfirtaka. Hún þurfti sína öryggistryggingu – eins og brátt segir var sú trygging NATO.

Útvistun til suðurs

Áður en langt um leið tók hnattvæðingin samt á sig nýja mynd, mynd „útvistunar“ iðnaðarauðhringa á framleiðslufyrirtækjum og æ stærri hluta framleiðslunnar til fátækari „lágkostnaðarlanda“. Breytingin var sem sé sú, að áður höfðu nýlenduherrar og heimsvaldasinnar fyrst og fremst sótt til þessara landa náttúruauðæfi og landbúnaðarvörur, en nú fluttu þeir þangað stækkandi hluta af iðnaðinum sjálfum. Sérlega afgerandi varð útvistun iðaðar frá Bandaríkjunum til Kína (talað um bandarísk-kínverskt „samlífi“, symbíósu í því sambandi) og síðan einnig til Indlands og fleiri Asíu-ríkja, og svo annarra.

Tilflutningur iðnframleiðslu frá norðri til suðurs fól í sér breytta stjórnlist stórauðvaldsins: að auka arðránið með því sem nefnt hefur verið „hnattræn launamunarviðskipti“ (global labor arbitrage). Stórfyrirtækin sem „útvista“ framleiðslu margfalda með því gróða sinn – sérstaklega með ódýrara vinnuafli en í heimalandinu, svo að smærri hluti af fjármagnsveltunni renni til launa. Það fást nefnilega 10 eða 20 kínverskir eða indverskir verkamenn fyrir jafnvirði eins verkamanns heimafyrir.  Verkfræðingar sömuleiðis. Vinnuaflið í lágkostnaðarlandinu er ofur-arðrænt. Virðisaukinn verður til í Suðrinu en er „tekinn út“ í Norðrinu.

Arðrán stórauðvaldsins harðnar við það að spanna ólíka heimshluta í einu á þennan hátt. Ránið er í eðli sínu sams konar og áður var lýst í sambandi við ný-nýlendustefnuna, bara meira að umfangi. Útvistunin felur sem sagt í sér heimsvaldasinnaðan fjármagnsútflutning á nýju og hærra stigi.

Fyrirtækin sem útvista fremleiðslunni þurfa ekki nauðsynlega að eiga framleiðslueiningar þeirrar framleiðslu sem útvistuð er til suðurs, heldur geta þau haft þar undirverktaka (subcontractors), en verða bara að halda eign og yfirráðum yfir þeim hlutum framleiðslu- og viðskiptakeðjunnar sem gefur mestan virðisauka: rannsóknar- og hönnunar- og þróunardeildum, hugbúnaði og hátækni – og síðast en ekki síst vörumerkinu (logoinu) og einkaleyfisréttinum (þessu lýsti Naomi Klein manna best í bókinni No Logo 1999).

Þungvægur liður í þessu ferli var þegar Kína var tekið inn í Alþjóðaviðskiptastofnunina, WTO, árið 2000, sem fól í sér að hnattvæðingardyrnar voru opnaðar upp á gátt.

Hegemónískur friður – og ófriður

Í stefnuræðu sinni í janúar 1992 sagði George H.W. Bush forseti: „United States of America, the leader of the West that has become the leader of the world“. Eftir sigurinn var ekki annað eftir en að þenja kerfið sem sigrað hafði yfir hnöttinn, ameríkanísering heimsins. Í versta falli þurfti að kenna þeim tregu hvað var rétt.

Árin 1989-91 voru tveggja ára sigurhátíð fyrir risaveldið eina. Hið laga umsátur hafði um síðir orsakað þá efnahagslegu og pólitísku kreppu í Sovétríkjunum sem nægði til að leysa þau upp. Séð frá Washington blasti við, og ekki langt framundan, sá sameinaði heimsvaldasinnaði kapítalismi sem Rússneska byltingin 1917 og sigur Sovétríkjanna í síðari heimsstyrjöldinni höfðu tafið um 75 ár. Tækifærið var stórbrotið: að sameina kapítalismann um eina miðju.

Washington hóf tímabilið með að leggja fram „Wolfowitz-kenninguna“. Hún var lögð fram sem stefnuplagg í varnarmálaráðuneytinu Pentagon áður en mánuður var liðinn frá því Sovétríkin lögðu sig niður. New York Times birti útdrátt, með yfirskriftina: „Útdráttur úr áætlun Pentagons. Að hindra keppinauta í að þróast“. Tryggja þurfti hnattræn yfirráð Bandarikjanna: „Fyrsta verkefni okkar er að koma í veg fyrir að til verði nokkur hnattrænn keppinautur,“ segir í skýrslunni.

Zbigniew Brzezinski var áhrifaríkasti strategisti Bandaríkjanna við þessi tímamót, og hann hafði sömu höfuðáherslur. Að fordæmi bretans Halford Mackinder, föður vestrænnar geopólitíkur, taldi hann yfirráðin yfir Evrasíu grundvallarspurninguna. Mackinder hafði kallað Evrasíu „Hjartalandið“, og sagt eftirfarandi um mikilvægi hennar: „Sá sem ræður Hjartalandinu ræður yfir Heimseyjunni [Evrasíu plús Afríku]: Sá sem ræður Heimseyjunni ræður yfir heiminum.“

Og Brzezinski leit eins á málið. Að hans sögn hafði Bretland sífellt stefnt á heimsyfirráð en aldrei náð fullum yfirráðum í Evrasíu. Hins vegar: Með falli Sovétríkjanna var hið mikla tækifæri nú runnið upp fyrir Bandaríkin að tryggja sér heimsyfirráð, tryggja sér stöðu sem „heimsdrottnari“, hegemón. Sjá The Grand Chessboard, New York: Basic Books 1997.

Ósigur og hrun Sovétríkjanna var lokaskrefið í uppgangi hins vestræna jarðarhvels, Bandaríkjanna, sem hið eina, og raunar fyrsta, hnattveldið. (bls xiii)

Sem stendur eiga hin fordæmalausu heimsyfirráð Bandaríkjanna sér engan keppinaut. (bls 29)

Fyrir Bandaríkin er Evrasía helsti geopólitíski vinningurinn. (bls 30)

… ef hin nýja Evrópa á að vera áfram geópólitískur hluti af hinu „evróatlantíska“ rými þá er útvíkkun NATO höfuðatriði… (bls 200)

Að áliti Brzenzinskis þurfti að tryggja „að  enginn evrasískur keppinautur komi fram sem geti orðið ríkjandi í Evrasíu og þannig ögrað Bandaríkjunum”. Bandaríkin þurftu nauðsynlega að ráða ríkjum á meginlandi Evrasíu – til að tryggja hnattræn yfirráð sín – og hindra að mögulegur keppinautur gæti risið þar upp. Hann var sérlega meðvitaður um að hindra efnahagslega samþættingu í Evrasíu, s.s. samvinnu Rússlands-Þýskalands ellegar samvinnu Rússlands-Kína, af því einmitt það gæti ógnað valdastöðu Bandaríkjanna.

Hugveiturnar (thinktanks) í Washington mótuðu nú utanríkisstefnuna. Bandarísk utanríkisstefna (og geostrategía) hefur ekki í seinni tíð verið ákvörðuð af þinginu né af Hvíta húsinu. Eftir lok Kalda stríðsins, og með sigri nýfrjálshyggju og nýíhalds (neocons) var utanríkisstefnan enn frekar en áður ákvörðuð í nokkrum hugveitum og klúbbum sem kostaðir eru og reknir af bandarísku auðhringa- og fjármálavaldi kringum Wall Street – og endurspegla þá hagsmuni. Bandaríkin eru auðræði, og auðhringar og fjármálarisar ákvarða (utanríkis)stefnuna, ekki forsetar. Marxíski hagfræðingurinn Michael Hudson orðar það þannig að utanríkisstefnan endurspegli „þrjú ólígarkí sem ráða bandarískri utanríkisstefnu: her-iðanaðarsamsteypan, olíu og gas (og námu) samsteypan og banka- og fasteignasamsteypan.“ 

Af slíkum klúbbum sem m.a. semja greiningar og leggja áætlanir fyrir yfirvöld hermála- og utanríkismála skulu nefndir Center for Strategic and International Studies (CSIS), Council on Foreign Relations, Brookings Institution, RAND Corporation og um skeið einnig klúbburinn Project for a New American Century (PNAC). Síðastnefnda hugveitan, PNAC, stofnuð 1997, var afar áhrifamikil báðum megin við aldamótin, og sérstaklega áhrifamikil um nýja utanríkisstefnu eftir Kalda stríðið. Einn stofnandinn var einmitt áðurnefndur Francis Fukuyama sem skrifaði um „endalok sögunnar“. Það er almennt viðurkennt í fræðaheimi að þeir nýíhaldsmenn hafi verið nátengdir her-iðnaðarsamsteypunni og olíu og gas samsteypunni. Hreyfingin hafði hámarksáhrif á stjórnarárum George W. Bush (2001-09), og fólk með bakgrunn sérstaklega í PNAC (og fleiri þessara hugveitna) röðuðu sér í ríkisstjórn George W. Bush: Dick Cheney, Paul Wolfowitz, Donald Rumsfeld, Condoleeza Rice. Áhrifavald hugveitnanna og tengsl þeirra við efstu fjármálaelítuna og  heimsvaldasinnaðan kapítalisma útlistar Brian Berletic hér.   

Breytingin á utanríkisstefnu Bandaríkjanna (og bandamanna þeirra) á 10. áratugnum varð mjög raunveruleg. Hin nýja og ríkjandi hugmyndafræði var nýíhald (neocon) og strategían einkenndist af herskárri og íhlutunarsamri utanríkisstefnu, sem boðaði hástöfum svokallað vestrænt lýðræði í anda nýfrjálshyggju af árgerð 1990. Hugmyndafræðin hélt jafnframt fram rétti Bandaríkjanna til að beita hervaldi hvar sem var í heiminum við þetta verkefni, og til að hindra uppkomu keppinauta. Mikilvægur skipulagslegur þáttur í þessu var að koma NATO á nýjan grundvöll, „út fyrir svæðið“ (out of area) og svo yfir í „hnattrænt NATO“, fjölgun herstöðva utan lands og utanríkispólitískt mikilvægi Miðausturlanda.

Stund einpólunar (unipolar moment) var runnin upp. Hún þurfti sína hugmyndafræðilegu réttlætingu. Charles Kindleberger (áhrifamikill bandarískur sagnfræðingur, 1910-2003) hafði að talsverðu leyti lagt hana fram á 8. áratugnum: Til að tryggja frið og stöðugleika í heiminum þarf eitt veldi að hafa drottnandi vald. Þegar hnattrænn valdapóll/valdamiðja orðin bara ein felst friður og öryggi þess vegna í því að vald hennar sé óskorað, og að mögulegum keppinautum sé haldið niðri. Með öðrum orðum: hegemónískur friður þýðir friður gegnum styrkleika – eða friður í krafti yfirburða. Amerísk sérstöðuhyggja (exceptionalism) festist í sessi. Frá sónahóli „sigurvearanna“ tók við kennara-nemandasamband í stað diplomatís og samninga.

Nýja utanríkispóltík var „bipartisan“ í Bandaríkjunum, þ.e.a.s. stefna beggja flokka, hvar í flokki sem forsetinn í Hvíta húsinu var og hvað sem hann hét. Breytingin 1990 var sem sé mög raunveruleg. En frá þeirri stundu hefur utanríkispólitíkin hins vegar einkennst af samfellu í stefnu („continuity of agenda“).

Einpóla vald heimsdrottnarans kom ekki alveg af sjálfu sér þótt kommúnisminn þvældist ekki lengur fyrir. Þegar hitt risaveldið hvarf á braut skildi það eftir sig valdapólitískt tómarúm. Til að tryggja að það tómarúm kæmist undir rétt yfirráð, til að tryggja það svæði fyrir Vestrið og „vestrænt lýðræði“ var hernaðarleg sókn óhjákvæmileg.

Hernaðarleg sókn í Evrópu

Mjög skjótt eftir fall Sovétríkjanna voru tvö stríð háð á Balkanskagskaga. NATO var beinn stríðsaðili, og þar með komið „út fyrir svæðið“ (out of area). Heimsvaldasinnar s.s. Þýskaland, Bandaríkin, Frakkland og Bretland hófu að skipta upp Júgóslavíu (en Júgóslavía var á sínum tíma 1918 stofnuð sem málamiðlun milli heimsvaldasinna).

Síðan tók við útvíkkun hernaðarbandalagsins NATO austur eftir Austur-Evrópu. Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu (ÖSE) var reyndar stofnuð 1994 og átti að annast öryggi Evrópu, skv. prinsippinu um „óskiptanlegt öryggi“ (að öryggi eins skuli aldrei vera á kostnað annars). Það var vísir að afnámi blokkapólitíkur og nýju öryggiskerfi. En ÖSE fékk aldrei neitt teljandi hlutverk. Eftir að Varsjárbandalagið var leyst upp 1991 var skarð þess ekki fyllt af ÖSE – heldur af útvíkkuðu NATO.

Bandaríkin réðu sviðinu, og stefnan var einpóla vald heimsdrottnarans. Fyrir þau var lausnin einfaldlega að færa blokka-skiptilínuna austar: ef sterkari aðilinn stækkar og tryggir yfirburðina getur hann tryggt „frið gegnum styrk“. Bandaríkin og NATO gátu farið sínu fram í Evrópu í skjóli þess að Rússland eftir upplausn Sovétríkja var veiklað og gat illa varið hagsmuni sína. Meðan það varði var öryggið tryggt.

Þegar valdapóllinn var orðinn einn fengu lönd Austur-Evrópu nú tvo valkosti: Komdu í NATO og njóttu öryggis eða stattu úti og vertu án öryggis. Og gagnvart „samrunaþróuninni“ í Evrópu var, vegna bandarískra áhrifa, komið á ákveðinni samþættingu NATO og ESB: Það varð undantekningarlaus regla fyrir lönd sem tekin voru inn í Evrópusambandið að láta þau ganga í NATO fyrst. Það tryggði það að ESB ræki aldrei sjáfstæða utanríkispólitík.

Þetta var öryggiskerfi fyrir einpóla skipan. Útvíkkun NATO byggði á hugmyndinni um „hegemónískan frið“ og „hegemonískan stöðugleika“, sbr. Charles Kindleberger.  Svo friður væri tryggður þurfti að vísu heimsdrottnarinn að vera góður, sagði Kindleberg, „velviljaður heimsdrottnari“ (benign hegemon), í merkingunni „lýðræðissinnaður“. En„velviljaður heimsdrottnari“ er þversögn í sjálfu sér. Hinn „hegemóníski“ friður er háður því að allir aðrir beygi sig undir drottnarann. Ef hins vegar „keppinautur“ nær að vaxa sig sterkan og neitar svo að beygja sig, ja þá hættir heimsdrottnarinn að vera „velviljaður“ og friðurinn hættir að vera friður. Þegar fyrsta austurstækkun NATO var samþykkt árið 1997 setti helsti strategisti „gamla“ Kalda stríðsins, George Kennan, fram einfalda spá: „Ég held að þetta sé byrjunin á nýju köldu stríði [við Rússland].“

Þegar Austur- sameinaðist Vestur-Þýskalandi og gekk í NATO var Sovéleiðtogum lofað að NATO færi ekki tommu austar en það. Rússland mótmælti síðan hverri útþenslu bandalagsins upp frá því, brást líka harðar við með hverri, og steininn tók loks úr þegar NATO samþykkti að innlima Úkraínu. Þá breyttist kalt stríð í heitt.

Hernaðarlega sóknin í Austurlöndum nær.

Neocon-hugveitan PNAC lagði mikla áherslu á yfirráðin yfir hinum olíu- og orkuríku Austurlöndum nær. Áherslan helgaðist af a.m.k. fjórum atriðum: 1) að þetta var orkuríkasta svæði heims og eitt hið ríkasta af öðrum jarðefnum og auðlindum líka. 2) að það var  lykilsvæði í heimsverslun og stjórnun verslunar- og flutningaleiða. 3) að Sovétríkin höfðu haft umtalsverð áhrif í Miðausturlöndum. 4) og til að hindra smitáhrif íslömsku byltingarinnar í Íran.

Árið 2000 lagði PNAC-hugveitan fram skýrsluna Rebuilding America’s Defenses. Þar var boðuð nausyn þess að endurnýja herinn, og sem vegvísi að hnattrænum yfirráöurm lagði PNAC áherslu á

að byggja upp „framlægar herstöðvar“ vítt um Mið-Asíu og Miðausturlönd“ með tilliti til þess að tryggja efnahagsleg yfirráð [Bandaríkjanna] í heiminum og að halda niðri sérhverjum mögulegum „keppinaut.“ Sjá hér og ennfremur hér: America’s Defenses PDF.

Fyrir veldi sem sækist eftir heimsyfirráðum eru yfirráð í Miðausturlöndum grundvallaratriði. Það vissu t.d. Bretar á 19. öld. Og strax árið 1991 (í tengslum við Persaflóastríðið sama ár) hafði Wolfowitz sagt við Wesley Clark, yfirhershöfðingja NATO:

Við höfum nú 5-10 ár til að hreinsa upp þessi gömlu skjólstæðingsríki Sovétríkjanna, Sýrland, Íran og Írak, áður en næsta risaveldi kemur og skorar okkur á hólm. Sjá hér

Bandaríkin settu nú stefnuna á full svæðisbundin yfirráð í Miðausturlöndum og við Persaflóa. Þau tóku að byggja þar herstöðvar á stuttu tímabili: höfðu enga árið 1983 en 125 herstöðvar árið 2005. Hvergi annars staðar í heiminum var hliðstæð uppbygging á þeim tíma. Herstöðvarnar eru nálægt auðugustu olíulindum heimsins sem er ekki tilviljun, en stríðsrekstur á svæðinu náði sér fyrst almennilega á strik í framhaldi af 11. sept.  2001. Sjá hér. 

En brotthvarf kommúnismans skapaði hugmyndafræðilegt vandamál fyrir heimsdrottnarann, af því valdakerfi og hernaðarkerfi hans hafði fram að því verið byggt upp kringum kommúnistaógnina. Og brotthvarf þessa óvinar var líka vandamál fyrir Her-iðnaðarsamsteypuna. Af þeim sökum var nú vandi á höndum að sannfæra bandarísku þjóðina um þörf nýrrar heruppbyggingar. Til að viðhalda öryggishlið heimsvaldakerfisins eftir að gamli óvinurinn hvarf þurfti nýjar réttlætingar, nýjar hulur, nýtt „narratíf“.

Í ljósi þess að hugveitur og strategistar skilgreindu Miðausturlönd sem efnahagslegt og hernaðarlegt lykilsvæði var það rökrétt að helsta ógnin sem nú var grafin upp var í líki íslamskra hryðjuverkamanna í felum, sem þurfti svo að tengja við óhlýðin stjórnvöld á þessu svæði (m.a. Íran, Írak, Afganistan).  Inn í þetta samhengi kom 11. september 2001 annað hvort sem bein heimnasending – eða sem sviðsettur atburður. Áðurnefnd skýrsla hugveitunnar PNAC (frá 2000) hafði sagt að endurnýjun hers heimsveldisins yrði seinleg „nema til kæmi hvetjandi hamfaraatburður – í líkingu við Pearl Harbor“ eins og þar segir. Og slíkur atburður kom!

Strax eftir 11. september setti Pentagon, á bak við tjöldin, saman áætlun um „sjö stríð á fimm árum“ í Miðausturlöndum og aðliggjandi svæði, kennd við „stríð gegn hryðjuverkum“. Sjá hér. 

Skotpallurinn Ísrael – einnig nefnt „ósökkvandi flugvélamóðurskip“ Bandaríkjanna (orð Alexanders Haig utanríkisráðherra) – var í stóru hlutverki í valdabrölti Bandaríkjanna í Miðausturlöndum. John Mearsheimer o.fl. halda því reyndar fram að Ísrael og bandaríska Ísrael-lobbýið hafi nánast yfirtekið stjórn bandarískrar pólitíkur fyrir þetta svæði á 10. áratug og í byrjun nýrrar aldar. Það stenst þó varla, m.a. í ljósi þess að brennipunktur bandarískrar utanríkisstefnu færðist til Miðausturlanda þegar á 9. áratug, og í ráðuneyti George W. Bush sem lagði ofuráherslu á það svæði voru engir gyðingar og ísraelsk áhrif ekki ýkja áberandi. Stefna heimsveldisins í Miðausturlöndum skýrist fyrst og fremst í ljósi stefnunnar um heimsyfirráð. Í henni var og verður Ísrael í hlutverki staðgengilsins.

Þegar talað er um stríð er nauðsynlegt að nefna líka efnahagslegar refsiaðgerðir gegn útvöldum löndum, sem eru stríð með annars konar vopnum. Á umræddu tímabili fóru Bandaríkin og bandamennirnir herskáu í ESB að beita þessu vopni í vaxandi mæli. Sök hinna „seku“ landa hefur í öllum tilfellum verið sú að fara ekki eftir vilja og reglum heimsveldisins, aðeins í litlum minnihluta tilfella voru SÞ aðili að refsiaðgerðunum. Refsiagerðum er miklu harðar beitt gegn fátækum löndum en ríkum, og hlutfall barna af fórnarlömbunum er yfirleitt mjög hátt. Alþjóðleg rannsóknarstofnun mat það svo árið 1996 að refsiaðgerðir Bandaríkjanna gegn Írak hefðu þá þegar drepið 500 þúsund börn undir fimm ára að aldri. Læknaritið The Lancet mat það svo (í grein frá 2025) að frá 1971 til 2021 hefðu slíkar einhliða efnahagslegar refsiaðgerðir (án aðkomu SÞ) valdið dauða 564.258 manns á heimsvísu árlega sem er meira en árlegur dauði af beinum og óbeinum afleiðingum stríðs á jörðinni. Sjá The Lancet Global Health