Michael Hudson í Silfri Egils: Ísland sætti fjármálaárás
—
Í viðtali við Egil Helgason snemma árs 2009 lýsti hagfræðingurinn Michael Hudson skuldakreppu Íslands sem fjármálaárás þar sem yfirráð yfir auðlindum og eignum voru í húfi. Hann gagnrýndi bæði verðtryggingu og niðurskurðarkröfur Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og kallaði eftir skuldalækkun í þágu almennings.
Egill Helgason: Michael, velkominn í Silfur Egils. Þú skrifaðir grein í Fréttablaðið í gær. Þar sagðirðu að Ísland sætti árás. Sætir Ísland árás, og þá frá hverjum?
Michael Hudson: Já, landið sætir fjármálaárás, ekki hernaðarárás, en markmiðið er nákvæmlega hið sama. Markmiðið er að ná yfirráðum yfir auðlindum ykkar, náttúruauðlindum og peningum. Greiðsla erlendra skulda er í raun mjög áþekk því að greiða erlendu ríki skatt, nema án þess kostnaðar sem fylgir hernaði eða hernámi. Munurinn er sá að þjóð gerir sér ef til vill ekki grein fyrir því að ráðist sé á hana. Hún heldur kannski að hún búi við frið. Hún kann að halda að þetta sé eðlilegur háttur viðskipta. En það sem hefur gerst á Íslandi síðustu tíu ár er alls ekki eðlilegur háttur viðskipta. Evrópubandalagið og alþjóðlegir bankar hafa komið fram gagnvart Íslandi með rányrkjuhætti. Þeir hafa reynt að ná til sín eins miklum tekjum og þeir geta og komist að því að auðveldast sé að ná yfirráðum yfir landi með fjármálalegum aðferðum. Það er miklu auðveldara en að ráðast inn með her, enda berst fólk þá af alvöru gegn árásinni. En Ísland hefur ekki barist gegn fjármálaárásinni.
Egill Helgason: En þú segir að Ísland eigi að berjast gegn henni.
Michael Hudson: Já, ég tel að hvert ríki eigi með réttu að hafa yfirráð yfir auðlindum sínum. Ekkert ríki ætti í reynd að láta ræna sig. Hvert ríki ætti að reyna að nota fjármálakerfið til að efla hagvöxt og bæta lífskjör. En eins og staðan er núna geta lífskjörin ekki batnað. Ísland getur ekki haldið áfram á framfarabraut meðan það þarf að greiða þessa þungu skatta í formi vaxta og skulda sem eru langt, langt umfram greiðslugetu landsins.
Egill Helgason: Hvað gerðist þá á Íslandi undanfarin ár, að þínu mati?
Michael Hudson: Íslendingar létu blekkjast af… Þeir trúðu á nýfrjálshyggjuhagfræði, sem er í raun hagfræði í þágu fjármálageirans. Þeir trúðu því að leiðin til auðs væri að steypa sér í skuldir. Ekkert ríki í sögunni hefur áður trúað því; allir hafa alltaf reynt að forðast skuldir. Ísland taldi að með því að taka lán og safna skuldum, í þeirri von að hægt væri að nota féð til að fjárfesta í eignum sem myndu hækka í verði, myndi landið hagnast. Þannig var öllu landinu teflt að veði. Sérhver kennslubók um rekstur hagkerfis eða fyrirtækis hefst á þessari fyrstu reglu: Taktu aldrei áhættu sem getur stefnt öllu fyrirtækinu í tap. Íslendingar tóku áhættu sem brýtur gegn öllum kennslubókum í hagfræði.
Egill Helgason: Og hver gerði þetta?
Michael Hudson: Það veit ég ekki, því ég er ekki búsettur hér á Íslandi. Augljóslega gerðu íslensku bankamennirnir það. Þeir sem skuldbundu Ísland til að greiða erlendar skuldir tóku ákvörðun um að greiða án þess að reikna nokkurn tíma út hvernig ætti að fara að því. Ég trúi ekki að nokkur maður hefði getað skoðað stöðu Íslands og sagt: „Ef illa fer, þá ætlum við að greiða svona: Við verðum að selja allar náttúruauðlindir okkar, helmingur húseigenda þarf að missa heimili sín, lánardrottnarnir eignast allar eignirnar og við missum allt.“ Ég held að enginn hafi lagt þann útreikning fyrir sig.
Egill Helgason: Nei. En telurðu að Ísland eigi ekki að greiða skuldir sínar?
Michael Hudson: Góðu fréttirnar eru þær sem Adam Smith benti á fyrir mörgum árum: Ekkert ríki í sögunni hefur nokkru sinni greitt skuldir sínar að fullu. Það er því óhjákvæmilegt að þessar skuldir verði ekki greiddar. Ég tel ekki að þær eigi að greiðast, en útgangspunkturinn er sá að ekki er hægt að greiða þær. Það er einfaldlega engin leið til þess. Spurningin er þessi: Með hvaða hætti verða þær ekki greiddar? Leiðirnar eru tvær. Annaðhvort er hægt að draga málið á langinn, neita að horfast í augu við að ekki sé hægt að greiða og teygja greiðslurnar eins lengi og mögulegt er, en það er einmitt það sem lánardrottnarnir vilja, þar til búið er að selja náttúruauðlindirnar, einkavæða opinberar eignir og selja þær og taka heimili fólks upp í skuldir. Þá fyrst, þegar þið hafið glatað öllu, gerið þið ykkur grein fyrir því að ekki er hægt að greiða. Hin leiðin er að reikna þetta út strax í upphafi og segja við lánardrottnana: „Segið okkur hvernig við eigum að greiða þetta við eðlilegar efnahagsaðstæður.“ Þá verður fullkomlega ljóst að þið getið ekki greitt.
Núna reyna lánardrottnarnir að knýja Ísland hratt til ákvörðunar. Þeir hegða sér eins og ágengir sölumenn. Þeir segja: „Ákveðið strax að þið ætlið að borga okkur,“ og síðan draga þeir málið á langinn. Þeir segja að ákvörðunin verði að liggja fyrir áður en þið reiknið út hvað þið skuldið, áður en þið reiknið út kostnaðinn af greiðslunum og, umfram allt, áður en þið spyrjið hvort bankarnir hafi hegðað sér með sviksamlegum, siðlausum og beinlínis ólöglegum hætti.
Egill Helgason: En þú sagðir að kerfið væri paradís fyrir lánardrottna. Til skamms tíma er það þannig. Það hyglar lánardrottnunum.
Michael Hudson: Já, það er það sem er sérstakt við Ísland. Venjulega verður fyrst uppsveifla í hverri hagsveiflu og síðan hrun. Kosturinn við hrunið er sá að það afskrifar slæmu skuldirnar og ný uppsveifla getur hafist þegar hagkerfið hefur verið leyst undan skuldunum. En í þessu tilfelli er Ísland ekki leyst undan skuldum. Landið getur ekki einu sinni verðbólguskert skuldirnar, vegna þess að þær eru verðtryggðar en launin ekki. Þannig myndast skuldaþrenging sem nefnist skuldahjöðnun. Eðlilegt hringflæði milli framleiðslu og neyslu er rofið vegna þess að lánardrottnarnir taka, eða draga, svo mikið fé út úr hagkerfinu að það skreppur saman og skreppur saman og skreppur saman. Þess vegna er ekki hægt að greiða skuldirnar. Samdráttur hjálpar ykkur ekki að greiða þær; hann gerir ykkur enn háðari. Sá niðurskurður sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn segir Íslandi að ráðast í til þess að geta greitt mun því ekki virka. Hann mun aðeins gera ástandið verra og verra.
Egill Helgason: Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn gefur okkur þá röng ráð.
Michael Hudson: Það er starf hans. Þetta hefur hann gert síðustu fimmtíu ár.
Egill Helgason: En hann stjórnar landinu í rauninni.
Michael Hudson: Hvað segirðu?
Egill Helgason: Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn stjórnar landinu í rauninni.
Michael Hudson: Já. Það er vegna þess að sjóðurinn trúir á frjálsan markað og hinn frjálsi markaður trúir á miðstýrða áætlanagerð, algjör yfirráð, en ekki í höndum lýðræðislega kjörinna fulltrúa. Áætlanagerðin færist úr höndum lýðræðislega kjörinnar ríkisstjórnar yfir í hendur bankamanna, einkum erlendra bankamanna. Stjórn Íslands hefur því í reynd verið afhent erlendum bankamönnum til þess að þeir geti rekið landið í sína þágu, en ekki í þágu þjóðarinnar. Það gengur gegn öllum lýðræðishefðum Vestur-Evrópu.
Egill Helgason: Eigum við þá að reka Alþjóðagjaldeyrissjóðinn burt?
Michael Hudson: Ekki aðeins reka hann burt, heldur myndi ég segja að þið ættuð að segja ykkur úr honum. Lítið á það sem hann hefur gert í Rómönsku Ameríku. Lítið á sögu þess sem hann hefur gert við hvert einasta ríki. Síðasta fimmtudag urðu óeirðir á úkraínska þinginu þegar Flokkur svæðanna í austurhluta Úkraínu sagði: „Við ætlum ekki að sætta okkur við efnahagssamdrátt. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn segir okkur að auka atvinnuleysi og lækka laun, en ef við gerum það mun fólk greiða atkvæði með því að sameinast Rússlandi á ný.“ Það brutust út óeirðir og þeir neituðu að ganga að skilmálum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Fyrir ári átti sjóðurinn ekki einn einasta viðskiptavin eftir í heiminum þegar Tyrkland hafði greitt upp lán sín. Ekkert ríki í heiminum vildi sætta sig við samdrátt, lægri laun, hærri skatta og auknar greiðslur til útlendinga. Allir höfnuðu þessu. Þegar G20-ríkin veittu Alþjóðagjaldeyrissjóðnum eina billjón dala í síðustu viku voru lánardrottnaríki Evrópu því í raun að segja við skuldararíkin: Farið til fjandans.
Egill Helgason: En verðum við ekki að útskúfuðu ríki ef við greiðum ekki lánin okkar?
Michael Hudson: Nei. Argentína greiddi ekki lánin sín og nú tekur hún lán á ný. Þið verðið aðeins útskúfað ríki ef þið greiðið lánin, því þá verðið þið of gjaldþrota til að geta nokkurn tíma fengið meira lánsfé. Þegar skuldirnar eru meiri en greiðslugetan kallast það neikvætt eigið fé. Enginn mun lána ykkur og enginn mun selja ykkur neitt þegar þið skuldið meira en þið getið greitt. Þið eruð því útskúfað ríki nú þegar. Rekið Alþjóðagjaldeyrissjóðinn burt til þess að þið hættið að vera það.
Egill Helgason: En hvað um almenning, húsnæði hans, húsnæðislán og lánin sem fólk getur ekki greitt? Styðurðu niðurfellingu skulda almennings?
Michael Hudson: Auðvitað verður að veita skuldalækkun. Í Bandaríkjunum settu Obama forseti og alríkisinnstæðutryggingastofnunin, sem tryggir bankana, til dæmis reglu fyrir tveimur vikum. Þau sögðu bönkunum að endursemja um öll lán þannig að heildarkostnaður fólks af húsnæðinu færi ekki yfir 32 prósent af tekjum þess. Þau reiknuðu út að fólk í Bandaríkjunum gæti ef til vill varið 32 prósentum tekna sinna í afborganir húsnæðislána, annan húsnæðiskostnað og skatta, en ætti ekki að greiða meira en það. Vissulega verður að setja mörk og færa skuldirnar niður að greiðslugetu. Það gerist alltaf, með einum eða öðrum hætti.
Egill Helgason: En á Íslandi búum við líka við verðtryggingu lána. Það þýðir líklega að fólk þurfi að greiða miklu meira en 32 prósent af tekjum sínum.
Michael Hudson: Ef svo er mun fasteignaverð hrynja. Fólk getur ekki greitt. Það verða vanskil, rétt eins og í Bandaríkjunum. Gert er ráð fyrir að tíu milljónir fjölskyldna missi heimili sín þar. Hugsið ykkur hvaða pólitísku afleiðingar þetta mun hafa. Þetta mun tæta samfélagið í sundur og koma í veg fyrir að Ísland verði áfram það tiltölulega jafna millistéttarsamfélag sem það er nú. Viljið þið enda sem bananalýðveldi?
Egill Helgason: Hvað finnst þér um þessa verðtryggingu lána?
Michael Hudson: Hún er hræðileg. Hún er algerlega fáránleg. Lánardrottnar eiga að tapa þegar þeir veita slæm lán. Lánakerfið er samfélagsleg grunnþjónusta. Ef lánardrottinn veitir lán sem ekki er hægt að greiða ber hann ábyrgð, ekki aðeins skuldarinn. Ég skil ekki hvernig bönkunum hefur tekist að kenna fórnarlömbunum um og sannfæra skuldara húsnæðislána um að þetta sé á einhvern hátt allt þeim að kenna, þótt þeir hafi ekki valdið vandanum.
Egill Helgason: Þeir ollu ekki vandanum.
Michael Hudson: Nei, en þeir eiga að greiða fyrir hann.
Egill Helgason: Já.
Michael Hudson: Flest lýðræðislega kjörin stjórnvöld segja: „Við ætlum ekki að gera það.“ Þess vegna eru ríkin sem áður tilheyrðu Sovétríkjunum í nákvæmlega sömu stöðu: Lettland og Eystrasaltsríkin, Ungverjaland. Ekkert þessara ríkja er að greiða. Bandaríkin eru stærsti skuldari heims. Þau skulda erlendum seðlabönkum fjórar billjónir dala, og það er aðeins skuldin við seðlabankana. Þau búa við viðvarandi viðskiptahalla. Þau reka mikinn halla vegna hernaðarútgjalda. Bandarísk fyrirtæki kaupa upp eignir í öðrum löndum. Og hvað gerir Obama? Hann leggur ekki á landið niðurskurðaráætlun Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Hann ræðst í keynesíska þenslustefnu til að endurreisa hagkerfið. Ég tel að Ísland eigi að gera nákvæmlega það sama og Bandaríkin.
Egill Helgason: Þú hefur nefnt Babýlon, eða Babýloníu, sem dæmi um hvernig megi greiða úr málunum.
Michael Hudson: Í þrjú þúsund ár tíðkaðist það í öllum ríkjum í Austurlöndum nær — í Súmer, Babýloníu, Ísrael og nærliggjandi landsvæðum — að nýr valdhafi lýsti yfir hreinu borði um leið og hann tók við embætti. Hreint borð fól í sér að skuldir voru felldar niður, skuldaþrælar sem höfðu verið hnepptir í ánauð voru frelsaðir og fólki skilað landi sem það hafði misst. Þetta er raunar nákvæmlega sama reglan og birtist í Biblíunni, í Þriðju Mósebók, í ákvæðunum um fagnaðarárið. Jafnvel hebreska orðið yfir fagnaðarárið, deror, er komið úr babýlonska orðinu andurarum. Þessi lög má rekja allt aftur til ársins 2400 fyrir Krist og áfram á persneska tímabilið, allt fram á daga Jesú. Í fyrstu prédikun sinni gekk Jesús inn í samkunduhúsið, fletti upp í bók Jesaja og sagði: „Ég er kominn til að boða náðarár Drottins“, fagnaðarárið, og fella niður skuldirnar. Þetta var upphafleg stefnuskrá kristninnar.
Egill Helgason: Já. En hvað með þetta hnattræna kerfi sem virðist vera að hrynja allt í kringum okkur, kerfi, mætti segja, sýndarauðs?
Michael Hudson: Sýndarauður er krafa. Hann felst í þeirri hugmynd að skuldabréf eða hlutabréf séu auður. En í raun eru þau kröfur á efnislegan auð. Þetta er ekki sá þjóðarauður sem Adam Smith fjallaði um. Þegar kerfið hrynur geta lánardrottnarnir ekkert annað gert en að reyna að hrifsa til sín eins mikið og þeir geta, eins hratt og þeir geta. Leiðin til þess er að rugla umræðuna, berja í borðið og segja: „Skuld er skuld. Viljið þið ekki borga?“ Þannig reyna þeir að vekja sektarkennd hjá skuldaranum. Skuldarinn ætti ekki að finna til sektarkenndar; lánardrottinn ætti að gera það, því lánardrottnar hafa brotið gegn flestum alþjóðalögum og sambærilegum lögum í Bandaríkjunum.
Egill Helgason: Já, en telurðu að hægt sé eða eigi að bjarga þessu kerfi, þessu sýndarhagkerfi?
Michael Hudson: Aldrei í sögunni hefur tekist að bjarga sýndarhagkerfi, þannig að sagan svarar þeirri spurningu. Burtséð frá því hvort það ætti að bjarga því eða ekki, þá er það ekki hægt. Þegar skuldirnar verða meiri en greiðslugetan er ekki hægt að greiða þær. Grundvallarreglan er því sú að skuld sem ekki er hægt að greiða verður ekki greidd. Síðan má ræða hvort það sé siðferðilega rétt eða ekki. En það er óhjákvæmilegt. Staðreyndin er sú að skuldir hafa tilhneigingu til að vaxa fyrir tilverknað töfra vaxtavaxtanna. Töfrar vaxtavaxtanna felast í því að skuldir vaxa veldislega en hagkerfi fylgja S-laga vaxtarferli. Skuldir sérhvers hagkerfis hafa því tilhneigingu til að vaxa hraðar en hagkerfið sjálft. Hagkerfið verður ofurskuldsett, vextir hækka og það stöðvar nýja fjárfestingu. Án nýrrar fjárfestingar fækkar störfum og hagkerfið stöðvast smám saman. Vel rekið hagkerfi, lýðræðisríki eins og Ísland, ætti að segja: „Við viljum ekki að þetta gerist. Tími er kominn til að aflétta skuldabyrðinni, eins og öll önnur hagkerfi hafa gert á síðustu nokkur hundruð árum, og byrja aftur með hreint borð.“
Egill Helgason: Með raunhagkerfið.
Michael Hudson: Já, raunhagkerfi framleiðslu og neyslu. Það er hagkerfið sem Adam Smith, John Stuart Mill og allir klassísku hagfræðingarnir fjölluðu um.
Egill Helgason: En bönkunum er bjargað.
Michael Hudson: Af stjórnvöldum.
Egill Helgason: Af stjórnvöldum. Þau dæla milljörðum dala inn í bankana.
Michael Hudson: Það er ótrúlegt, og ekkert fer í skuldalækkun. Það er hið ótrúlega. Þegar G20-ríkin sögðu: „Við ætlum að veita Alþjóðagjaldeyrissjóðnum eina billjón dala,“ var ekkert fé ætlað skuldurunum, aðeins lánardrottnunum. Skilaboðin voru þessi: „Þið veittuð slæm lán. Við ætlum að bjarga ykkur. Lánið stjórnvöldum þetta fé og látið þau greiða bönkunum. Síðan geta stjórnvöld skattlagt almenning, stóraukið skattana og endurgreitt bankamönnunum slæmu lánin þeirra.“ Það þýðir að Ísland mun ekki geta flutt mikið inn. Landið verður að minnka innflutning um helming. Lífskjör hér þurfa að lækka um helming til þess að hægt sé að greiða. Það þarf að segja fólki að ef það reynir að greiða þessar skuldir getur það ekki aðeins ómögulega greitt þær, þannig að það dregst sífellt lengra aftur úr, heldur munu lífskjör þess lækka og það mun missa eignir sínar.
Egill Helgason: Þú hefur notað orð sem ég hef talsvert dálæti á um þessar mundir. Það er orðið „fámennisveldi“. Höfum við búið við fámennisveldi?
Michael Hudson: Fámennisveldi er að verða til um allan heim. Fyrir einni öld töldu allir að ef almenningur fengi kosningarétt myndi hann kjósa í samræmi við eigin hagsmuni. Í reynd hafa auðmenn teflt sína eigin skák. Þeir komust að því að með því að fjármagna kosningabaráttu stjórnmálamanna, og vegna þess að stjórnmálamenn trúa því að því meira fé sem þeir hafa til að kaupa sjónvarpsauglýsingar og aðgang að fjölmiðlum, þeim mun fleiri atkvæði fái þeir, þá er svarið já: Hér ríkir fámennisveldi.
Ég skal nefna dæmi. Fyrir tíu árum fékk auðugasta prósent bandarísku þjóðarinnar 37 prósent allra fjármagnstekna, það er vaxta, arðs og söluhagnaðar. Fyrir fimm árum hafði hlutur þess hækkað í 57 prósent. Nú fær ríkasta prósent Bandaríkjamanna tvo þriðju allra fjármagnstekna. Það er fámennisveldi. Aldrei í hagsögu Bandaríkjanna hefur ójöfnuðurinn verið jafnmikill. Í stað þess að þróunin geri fólk sífellt jafnara, eins og allir bjuggust við fyrir einni öld, verður samfélagið æ ójafnara. Kaupmáttur launa í Bandaríkjunum hefur ekki aukist í þrjátíu ár. Hann hefur í raun minnkað og fólk hefur haldið uppi lífskjörum sínum með því að sökkva sér sífellt dýpra í skuldir.
Það sem við sjáum er, ef eitthvað er, afturför frá framförum síðustu aldar. Kalla má þetta skuldaánauð eða nýlénsku, en lýðræði er að breytast í fámennisveldi. Aristóteles spurði: Hvað er fámennisveldi? Það er lokastig lýðræðisins. Síðan breytist fámennisveldið í aðalsveldi með því að gera sjálft sig arfgengt. Aðallinn berst innbyrðis og sumir leiðtogar taka sér stöðu með almenningi. Þannig myndast eilífur þríhyrningur lýðræðis, fámennisveldis og aðalsveldis. Það er það sem við sjáum nú: umskiptin frá lýðræði til fámennisveldis.
Egill Helgason: Michael Hudson, kærar þakkir fyrir að koma í þáttinn. Ég veit að þú flytur erindi á tveimur fundum í Reykjavík á morgun.
Michael Hudson: Já.
