Stríð Bandaríkjanna gegn Íran er stríð gegn fjölpóla heimi
—
Brian Berletic er ritstjóri vefsíðunnar New Eastern Outlook og þar birtist grein þessi þann 4. apríl. Sjá hér.
Árásarstríð Bandaríkjanna gegn Íran, sem hófst 28. febrúar 2026, er aðeins nýjasta árás Bandaríkjanna sem miðar að því að grafa undan fjölpóla heimi og rífa hann sundur.
Bandaríkin hafa ekki aðeins ógnað tilvist Írans sem þjóðríkis og öryggi allra Mið-Austurlanda, heldur hefur dauðinn og eyðileggingin sem þau valda þegar farið að hafa áhrif um heim allan í formi truflaðs eða eyðilagðs orkuútflutnings og hratt hverfandi efnahagslegs stöðugleika.
Bandaríkin – sem eru sjálfstæð í orkumálum – hafa þvingað stóran hluta heimsins inn í bandaríska orkueinokun, eftir að hafa fyrst sett viðskiptaþvinganir á rússneskan orkuútflutning og núna annaðhvort lagt hald á, truflað eða rústað alla aðra mögulega samkeppnisaðila.
Það á við um árás Bandaríkjanna á Venesúela fyrr á þessu ári, þar sem forseta Venesúela var rænt og ríkisstjórninni sem eftir var haldið í gíslingu á meðan náttúruauðlindir þjóðarinnar – þar á meðal olía – voru opinskátt yfirteknar af Bandaríkjunum sjálfum.
Greinin birtist einnig sem myndband
Núverandi árásarstríð Bandaríkjanna gegn Íran beinist ekki eingöngu að íranskri orkuframleiðslu heldur hefur það einnig leitt til svæðisbundinna átaka, sem hafa skemmt eða eyðilagt orkuframleiðsluna um allan Persaflóa.
Það á eftir að koma í ljós hvort afköst Bandaríkjanna í dauða og eyðileggingu á heimsvísu séu meiri en afköst og geta Kína og fjölpóla heims í efnahagslegri, tæknilegri og siðmenningarlegri þenslu.
Vegna þess að Bandaríkin framleiða hvergi nærri það magn af olíu og LNG [fljótandi jarðgasi] sem þarf til að bæta upp fyrir truflaða eða eyðilagða orkuframleiðslu og útflutning frá Mið-Austurlöndum, mun þetta leiða til alþjóðlegs orkuskorts og síðar hruns bæði í iðnaði og neytendaeftirspurn.
Heimurinn, sem hafði í sameiningu risið upp fyrir og handan við seilingu bandarískra yfirráða, stendur nú frammi fyrir því að vera vísvitandi komið úr jafnvægi og dreginn niður af Bandaríkjunum.
Bandaríkin sjálf, ófær um að keppa innan þeirrar heimsskipanar sem þau skópu í kjölfar heimsstyrjaldanna, hafa ákveðið að nota þann hernaðarlega, efnahagslega, fjármálalega og pólitíska styrk sem eftir er til að rífa þá skipan niður í von um að rísa upp úr rústunum sem „hin sterkustu“ að nýju.
Þetta er langt frá því að vera langsótt kenning, þetta er athugun sem m.a. æðsti diplómat Rússlands, utanríkisráðherrann Sergej Lavrov, gerði þegar hann sagði í nýlegu viðtali að „atburðirnir í Rómönsku Ameríku og Mið-Austurlöndum stafa beint af tilraunum Vesturlanda til að varðveita leifar yfirráða sinna“ og að „elítur Vesturlanda halda áfram að verja öllum þeim pólitísku og efnahagslegu auðlindum sem þær eiga eftir í átök sín við land okkar.“
Þetta er langt frá því að vera skyndiáætlun, Bandaríkin eyddu stórum hluta 21. aldarinnar í að undirbúa sig ekki aðeins fyrir núverandi stríð við Íran heldur einnig fyrir yfirstandandi staðgengilsstríð sitt við Rússland gegnum Úkraínu og umsátrið um Kína á Asíu-Kyrrahafssvæðinu – og beina spjótum sínum að öllum helstu stoðum hins fjölpóla heims auk margra annarra stoða.
Vegurinn til Persíu
Til að umkringja og veikja Íran réðust Bandaríkin fyrst á Afganistan austan við og Írak vestan við árin 2001 og 2003, í stjórnartíð Bush yngra. Í sömu stjórnartíð hófu Bandaríkin að útbúa hersveitir öfgamanna til að heyja staðgengilsstríð gegn Íran og gegn svæðisbundnum bandamönnum þess eins og Hizbollah í suðurhluta Líbanon, Sýrlandi og Ansar Allah í Jemen.
Í stjórnartíð Obama, að minnsta kosti strax árið 2008, hófu Bandaríkin að þjálfa og vopna stjórnarandstöðuhópa víðs vegar um arabaheiminn fyrir hið svokallaða „arabíska vor“ sem átti sér stað árið 2011.
Ásamt hersveitum öfgamanna sem útbúnar voru í stjórnartíð Bush yngra, þjónuðu mótmælin og „hannað“ ofbeldi, sem Bandaríkin stóðu fyrir, sem yfirvarp til að koma af stað svæðisbundinni ringulreið, sem leiddi til stríðsátaka og staðgengilssstríða Bandaríkjanna gegn Líbíu, Jemen og Sýrlandi, sem leiddi til hruns allra þriggja sem sameinaðra þjóðríkja.
Þrátt fyrir að sama Obama-stjórnin hafi undirritað hinn svokallaða „kjarnorkusamning við Íran“ árið 2012, miðuðu hernaðaráætlanir Bandaríkjanna [think-tank policy papers] allt frá árinu 2009 að því að nota slíka diplómasíu – ekki til að forðast stríð heldur til að þjóna sem átylla fyrir stríði.
Í einu slíku skjali sem Brookings-stofnunin gaf út, undir yfirskriftinni „Hvaða leið til Persíu?“, var tekið fram að
„kjöraðstæður í þessu tilfelli væru þær að Bandaríkin og alþjóðasamfélagið kynntu pakka af svo lokkandi jákvæðum fyrirheitum að íranskir borgarar myndu styðja samninginn, aðeins til þess að stjórnvöld myndu hafna honum,“ og síðan stóð: „Við þær aðstæður gætu Bandaríkin (eða Ísrael) lýst aðgerðum sínum sem knúðum fram af sorg, ekki reiði, og að minnsta kosti sumir í alþjóðasamfélaginu myndu álykta að Íranir hefðu „kallað þetta yfir sig“ með því að hafna svo góðum samningi.“
Og það var nákvæmlega þetta sem gerðist – árið 2018, í fyrri stjórnartíð Trump, drógu Bandaríkin sig einhliða út úr samningnum eftir að hafa ásakað Íran tilefnislaust um að brjóta skilmála hans áður en þeir svo beittu „hámarksþrýstingi“ á Íran í aðdraganda núverandi stríðs Bandaríkin gegn Íran.
Árið 2024, með hruni sýrlensku ríkisstjórnarinnar í stjórnartíð Bidens, var háþróað og samþætt loftvarnakerfi Sýrlands eyðilagt, sem leiddi til þess að opnir loftgangar myndupust til Írans, og leiddi síðan næstum strax til beinna árása Bandaríkjanna og Ísraels á árunum 2024–2025 – og auðvitað til yfirstandi stríðs líka.
Núverandi stríð gegn Íran er aðeins einn hluti af víðtækari alþjóðlegri stefnu til að grafa undan og eyðileggja hina fjölpóla skipan áður en hún að öðrum kosti tæki óhjákvæmilega við af einpóla yfirráðum Bandaríkjanna.
Að teygja Rússland
Rússland, önnur miðlæg stoð hins fjölpóla heims í þróun, hefur verið umsetið af útþenslu NATO undir forystu Bandaríkjanna frá lokum kalda stríðsins.
Alla 21. öldina hafa Bandaríkin kerfisbundið komið á óstöðugleika og reynt að ná pólitískum yfirráðum yfir þjóðum á jaðarsvæðum Rússlands, þar á meðal Serbíu árið 2000, Georgíu árið 2003, og misheppnaðar tilraunir til að ná yfirráðum í Hvíta-Rússlandi og Úkraínu árin 2001 og 2004.
Eftir að Bandaríkin náðu yfirráðum í Georgíu árið 2003 var landið umsvifalaust vígvætt af Bandaríkjunum og breytt í múrbrjót gegn nágrannaríkinu Rússlandi, sem náði hámarki í stríði árið 2008 sem eigin rannsókn Evrópusambandsins komst að því að [Rússlandi] hefði verið ögrað af Georgíu með stuðningi Bandaríkjanna. Árið 2014 höfðu Bandaríkin einnig náð yfirráðum í Úkraínu og hófu strax að vígvæða hana í mun meira mæli en Georgíu á árunum 2003–2008. Þetta fól ekki aðeins í sér endurskipulagningu og þjálfun hers Úkraínu heldur einnig yfirtöku og stjórn bandarísku leyniþjónustunnar (CIA) á öryggis- og leyniþjónustustofnunum Úkraínu.
Árið 2017, undir fyrstu stjórn Trumps, hófu Bandaríkin opinberlega að útvega Úkraínu vopn – sem var líklega síðasta rauða línan sem farið var yfir og neyddi Rússland til að gera fyrirbyggjandi árás áður en annað stríð í líkingu við Georgíu 2008 yrði hafið gegn þeim – en í mun stærri og hættulegri skala.
Stríðið sem af því hlaust í Úkraínu krafðist gríðarlegra auðlinda og athygli Rússa, sem gróf undan getu þeirra til að viðhalda stöðugleika í Sýrlandi, og er líklega þáttur sem stuðlaði að falli sýrlensku ríkisstjórnarinnar árið 2024, sem hjálpaði til við að skapa grundvöll undir beint stríð Bandaríkjanna gegn Íran í dag.
Bæði staðgengilsstríðið í Úkraínu, sem Bandaríkin ögruðu til, og aukinn þrýstingur á Sýrland voru sett fram í skýrslu RAND Corporation frá 2019 sem bar titilinn „Extending Russia“ (Að teygja Rússland) – bæði stríðin, ásamt mörgum öðrum aðgerðum sem síðan hafa verið innleiddar gegn Rússlandi, miðuðu að því að láta Rússlandi „yfirteygja sig“ og að lokum flýta fyrir hruni þess í líkingu við fall Sovétríkjanna.
Í gegnum yfirstandandi staðgengilsstríð Bandaríkjanna gegn Rússlandi í Úkraínu hefur Bandaríska leyniþjónustan (CIA) samræmt og stýrt langdrægum drónaárásum á rússneska orkuframleiðslu djúpt inni á rússnesku yfirráðasvæði, auk þess að gera drónaárásir á sjó á tankskip sem flytja rússneskan orkuútflutning.
Ásamt með innrás Bandaríkjanna í Venesúela, yfirstandandi stríði þeirra gegn Íran og árásinni á rússneska orkuframleiðslu og útflutning, birtir það uggvænlegt mál – yfirtöku, eyðileggingu eða niðurbrot helstu samstarfsaðila Kína í orkumálum, um allan heim.
Hafnbann á Kína
Auk þess að beina spjótum sínum að stærstu og mikilvægustu orkusamstarfsaðilum Kína hafa Bandaríkin einnig eytt árum í að reyna að koma á óstöðugleika, eyðileggja eða ögra vísvitandi til átaka á grenndarsvæðum Kína og jafnvel innan kínversks yfirráðasvæðis.
Þetta felur í sér hryðjuverk sem hafa staðið yfir í mörg ár og beinst að Xinjiang-héraði í Kína, óeirðir í Hong Kong með stuðningi Bandaríkjanna allt fram til ársins 2019, og stuðning við og vopnun aðskilnaðarsinnaðrar stjórnar á kínverska ey-héraðinu Taívan.
Utan við landamæri Kína hafa Bandaríkin, frá lokum síðari heimsstyrjaldar, eytt áratugum í að reyna að ná pólitískum yfirráðum yfir þjóðum og breyta þeim í múrbrjóta gegn Kína á þremur vígstöðvum; Japan-Kóreu, Indlandi-Pakistan og Suðaustur-Asíu. Þetta nær til Filippseyja, sem hafa yfirgefið samninga um nútíma innviðauppbyggingu við Kína og beint þjóðarauðlindum í aukna hernaðarviðveru Bandaríkjanna innan fyrrverandi bandarísku nýlendunnar og vaxandi árekstra við Kína í Suður-Kínahafi.
Nær landamærum Kína í Mjanmar og Pakistan hafa Bandaríkin stutt hryðjuverkamenn í árásum á lykilþætti í kínverska framtakinu „Belti og braut“ (BRI), þar á meðal leiðslurnar milli Mjanmar og Kína, sem hernaðaráætlanir Bandaríkjanna, þar á meðal ein frá US Naval War College Review árið 2018, höfðu áður lagt til að sprengja í loft upp í hvers kyns opnum átökum við Kína sem hluta af víðtækara „hafnbanni á olíu“ gegn Kína.
Í stað þess að bíða eftir opnum átökum við Kína hafa hryðjuverkamenn með stuðningi Bandaríkjanna ítrekað ráðist á leiðslurnar í mörg ár, þar á meðal í fyrra.
Fyrr á þessu ári voru Bandaríkjamaður og nokkrir Úkraínumenn gripnir við að smygla drónum til Mjanmar í tilraun til að aðstoða stjórnarandstöðuhópa með stuðningi Bandaríkjanna við að steypa af stóli Kína-vinsamlegri miðstjórninni.
Þegar allt er tekið saman hafa Bandaríkin háð stríð og staðgengilsstríð gegn helstu bandamönnum Kína auk þess að heyja óhreint stríð meðfram öllum landamærum Kína og jafnvel innan þeirra.
Yfirstandandi gegn Íran, sem beinist að meirihluta orkuinnflutnings Kína erlendis frá, miðar að því að skaða efnahagsþróun Kína eins mikið og mögulegt er á þeim 5-10 fresti sem gefst áður en sá gluggi lokast og Kína nær orkusjálfstæði.
Kína hefur undirbúið sig
Kína var vel meðvitað um tilraunir Bandaríkjanna til að setja á það hafnbann í áratugi og hefur fjárfest bæði innanlands og á alþjóðavettvangi í að undirbúa sig fyrir það og verjast því.
Fjar-hafnbannið sem skýrsla US Naval Review College lagði til að yrði komið á við Malakkasund árið 2018 er nú líklega ekki lengur mögulegt, þar sem hernaðarmáttur Kína hefur aukist verulega síðan þá. Kína hefur ekki aðeins mun stærri og öflugri flugskeytaher, heldur hefur það einnig stærri flota en Bandaríkin og beint honum markvisst á Asíu-Kyrrahafssvæðið.
Þetta er líklega ástæðan fyrir því að Bandaríkin hafa í staðinn komið á siglingabanni/hafnbanni við Hormússund – mun lengra frá hernaðargetu Kína. Hins vegar virðist Kína hafa undirbúið sig fyrir þetta líka.
Kína hefur byggt upp miklar strategískar hráolíubirgðir, er að stórauka framleiðslu á fljótandi eldsneyti úr kolum og hefur fjárfest í og tekið upp endurnýjanlega orkugjafa í mæli sem á sér enga hliðstæðu í mannkynssögunni. Þótt meirihluti ökutækja á kínverskum vegum sé enn háður hreinsuðum olíueldsneytisvörum eru yfir 50% allra nýrra bíla, vörubíla og mótorhjóla rafknúin. Kína býr yfir stærsta og hraðskreiðasta farþegalestakerfi jarðar og á einnig öflugustu rafknúnu vöruflutningalestir sem smíðaðar hafa verið.
Þótt Bandaríkin virðist vera að gera róttæka alþjóðlega atlögu að Kína og neti samstarfsaðila þess og bandamanna, hefur Kína eytt áratugum í að undirbúa sig fyrir nákvæmlega þessa sviðsmynd.
Það sem eftir á að koma í ljós er hvort afköst Bandaríkjanna í dauða og eyðileggingu á alþjóðavísu geti farið fram úr getu Kína og fjölpóla heimsins til efnahagslegrar, tæknilegrar og siðmenningarlegrar útþenslu. Aðeins tíminn mun leiða það í ljós.
Viðbót: Richard Medhurst leggur í meðfylgjandi myndbandi heildstæða greiningu á samhengi Íranstríðsins sem liggur býsna nærri greiningu Berletics. Medhurst er breskur blaðamaður sem hefur gert sig gildandi þar í landi, ekki síst með skrifum sínum um Palestínu og Miðausturlönd. Hann var fyrstur blaðamanna í Bretlandi til að vera handsamaður og fangelsaður fyrir skrif sín, undir alræmdum hryðjuverkalögum, Terrorism Act 2000, sem Íslendingar þekkja.
Sjá hér:
