2008 2.0 x2
—
Við erum á leið inn í nýja efnahagskreppu, líkt og 2008, að minnsta kosti tvisvar sinnum verri. Íran hefur takmarkað aðgang að Hormúzsundi, þar sem ekki aðeins stór hluti olíu er fluttur heldur einnig ýmis hráefni og fljótandi náttúrugas (LNG). Markaðir hafa þegar byrjað að hækka verð á þessum vörum, en verðið mun halda áfram að hækka vegna þess að Bandaríkin og bandamenn þeirra eru ófærir um að enduropna þennan lífsnauðsynlega flutningsás, rétt eins og þeim tókst ekki að opna Rauðahafið í Aðgerðinni Prosperity Guardian.
Við munum líklega sjá þrefalda hækkun á olíuverði (allt að $180 miðað við verð fyrir stríðið), ekki bara þá hækkun sem þegar hefur átt sér stað (frá $60 í $90).
Þrír meginþættir munu stuðla að hruninu. Sá augljósasti er hækkandi hráefnaverð sem skilar sér í verðbólgu á matvælum, upphitun og byggingarefnum. Annar þátturinn er of mikil áhersla á bandarískan dal og bandaríska bankakerfið til að styðja vestræn ríki, þar á meðal Ísland. Þriðji þátturinn er hversu viðkvæmur nútíma vinnumarkaður er – hann mun hrynja við minnstu truflun og skapa endurgjafaráhrif á hina tvo þættina.
Olía er ekki aðeins notuð til að keyra bíla heldur einnig til flutnings vara, í ferðaþjónustu til að knýja flugvélar (þotueldsneyti er þegar tekið að hækka hratt) og sem orkugjafi í iðnaði. Fljótandi náttúrugas, eftir eyðileggingu Nord Stream-lagnanna, kemur að mestu frá Bandaríkjunum og Katar á hærra verði og stuðlar að hækkandi kostnaði við upphitun og iðnað. Þess vegna hafa mörg evrópsk iðnfyrirtæki sagt upp fólki og lokað verksmiðjum, þar sem þau hafa ekki getað keppt við orkukostnaðinn – og þetta var fyrir nýjustu átökin. Áburður, sem Evrópa neitar nú að kaupa frá Rússlandi og Hvíta-Rússlandi, er einnig mjög háður ríkjum við Persaflóa og flutningi í gegnum Hormúzsund. Þetta mun hafa áhrif á vaxtartíma og matvælaverð – sérstaklega á Íslandi sem flytur inn nánast öll matvæli. Þetta tekur tíma að skila sér í matvöruverslanir.
Of mikil áhersla á bandarískan dal og fjármálakerfið þýðir að bandarískar fjármálakreppur hafa jafn mikil áhrif á okkur og á Bandaríkjamenn. Alþjóðlega fjármálakreppan 2008 hófst í Bandaríkjunum en barst fljótt yfir til Evrópu, þar á meðal til Íslands. Bandaríkin gerðu mjög litlar breytingar á viðskiptalíkani sínu og eru nú enn fjármálavæddari og einokunarstýrðari en 2008. Gervigreind og tengdar greinar (eins og gagnaver) hafa veitt meirihluta þess litla efnahagsvaxtar sem orðið hefur undanfarin ár. Gervigreind hefur ekki skilað þeim fjárhagslega hagnaði sem réttlætir fjárfestingar og verðmat og er nú farin að vera viðurkennd sem bóla – stærri en þær fyrri bólur sem ollu fyrri hrunum. Skuldir vegna námslána, húsnæðislána og kreditkorta eru hærri nú en þær voru 2008. Tengsl Evrópu við bandarískar stofnanir hafa einnig aukist.
Nútíma vinnumarkaður er léttur á framleiðslu og þungur á þjónustu. Mörgum fyrrum framleiðslistöðvum hefur verið lokað og „endurheimtan“ í Bandaríkjunum og hér hefur farið í veitingastaði, heimilis-sendingar, þrifaþjónustu, einkabílastæði, forrit og hugbúnað frá þriðja aðila og ferðaþjónustu. Þetta eru greinar sem sveiflast mun hraðar í kreppu en framleiðsla, sem krefst menntaðra starfsmanna – oft í verkalýðsfélögum – sem ekki er hægt að segja upp og ráða aftur eins auðveldlega og sem hafa aðgang að lengri fjármögnun, þar sem þau vita að eftirspurn eftir framleiddum vörum mun halda áfram eftir kreppu. Þessar greinar treysta mikið á innflytjendur sem eru auðveldari að nýta og þola lægri laun. Viðskiptavinirnir eru ferðamenn og meðalstéttar innfæddir með ráðstöfunartekjur.
Samspil þessara þriggja þátta mun fljótt leiða til þess að hlutirnir fara úr böndunum. Hækkun olíuverðs mun gera flugferðir dýrari og draga úr ferðaþjónustu. Samdráttur í ferðaþjónustu mun fjarlægja viðskiptavini úr þjónustuiðnaðinum og leiða til uppsagna. Margir innflytjendur sem vinna þessi störf munu yfirgefa Ísland á slíkum markaði, sem fjarlægir auðveldast nýtanlega starfsfólkið. Hækkað matvælaverð og byggingarkostnaður mun hækka matvöruverð og húsnæðisverð, sem fjarlægir ráðstöfunartekjur eftirstandandi efri-meðalstéttar. Bandarísk efnahagskreppa mun einnig hafa áhrif á alþjóðlega vexti og bankakerfi, sem hækkar afborganir húsnæðislána og dregur enn frekar úr ráðstöfunartekjum – sem aftur dregur úr útgjöldum í þjónustuiðnaðinum. Þegar fólki er sagt upp eykst samkeppni um eftirstandandi störf, sem lækkar laun og samningamátt verkalýðsfélaga og leiðir til enn minni útgjalda.
Góðærið með óendanlegum vexti í ferðaþjónustu, stöðugri og ódýrri fjármögnun og lágum orkukostnaði er að ljúka – og við erum ekki tilbúin.
