Þjóðarmorð og akademískt frelsi
—

Einar Ólafsson
14. ágú, ’25

Það bar til tíðinda 5. ágúst síðastliðinn að mótmælendur komu í veg fyrir að prófessor við ísraelskan háskóla héldi erindi á vegum íslenskrar fræðastofnunar, Pension Research Institute Iceland (PRICE). Þetta er öllum í fersku minni sem fylgjast með og þarf ekki að rifja það frekar upp.

En í kjölfarið stigu fram nokkrir háskólamenn, flestir frjálslyndir og vel meinandi og gagnrýnir á framferði Ísraels á Gasa, og gagnrýndu þetta á þeim forsendum að þarna hefði verið vegið að akademísku frelsi. Mér finnst ástæðulaust að telja upp þá sem hafa tekið til máls varðandi þetta. Ég vil þó nefna Ingólf Gíslason lektor sem fyrstur vakti gagnrýna athygli á fyrirhuguðum fyrirlestri ísraelska prófessorsins og hefur setið undir ámælum fyrir það, og einnig Finn Dellsén prófessor í heimspeki sem birti á Facebook athugasemd við þessar ásakanir um skerðingu á akademísku frelsi, athugasemd sem litlu er við að bæta og hefði í rauninni átt að slá botninn í þessa umræðu.

En umræðan hélt áfram. Auðvitað er akademískt frelsi mikilvægt. Og tjáningarfrelsi er almennt mikilvægt. Það er sannarlega ekki ástæðulaust að ræða það nú þegar fólk getur lent í vandræðum í löndum, sem hafa talið sig í fararbroddi lýðræðis og tjáningarfrelsis, vegna mótmæla gegn þjóðarmorði.

Það er eitthvað frekar óviðkunnanlegt við þessar aðstæður, þegar daglega berast fréttir um hversu margir hafi verið drepnir eða soltið í hel undanfarinn sólarhring á Gasa, að háskólamenn fari að tapa sér í umræðum um akademískt frelsi í kjölfar mótmæla gegn því að prófessor við ísraelskan háskóla haldi hér fyrirlestur, jafnvel þótt þau mótmæli hafi orðið til þess að fyrirlestrinum var aflýst.

En það er reyndar líka svolítið sérstakt hvað þessir frjálslyndu og upplýstu og víðsýnu háskólamenn átta sig illa á þessari friðsamlegu baráttuleið almennings sem fellst í sniðgöngu. Viðleitni almennings til að berjast gegn þjóðarmorði, sem ráðamenn ríkja sem helst gætu haft einhver áhrif bregðast ekki við nema í besta falli með innantómum orðum. Átta sig ekki á að sniðgangan er ekki aðeins til að refsa þeim sem sannanlega bera ábyrgð heldur er hún hugsuð sem þrýstingur á bæði ísraelsk stjórnvöld og ísraelsku þjóðina. Ísrael er, vel að merkja, lýðræðisríki þar sem stjórnvöld eru þjóðkjörin.

Einn skrifaði í athugasemd við umræður á Facebook:

„Réttlætingin hlýtur að velta á því hvort viðkomandi einstaklingur ber persónulega ábyrgð á siðlausum ákvörðunum eigin háskóla og ríkisstjórnar. Ef sýnt hefur verið fram á slíkt (ég þekki ekki málavöxtu) þá er sniðgangan réttlætanleg, ella siðlaus.“

Annar skrifaði:

„Eitt er að vera á móti þátttöku Ísraels í Eurovision – þar er „þjóðin“ að senda lið. Það er öðruvísi, finnst mér.“

Og enn annar skrifaði:

„Engin haldbær rök hafa komið fram sem sýna fram á tengsl fyrirlesarans við ísraelsk yfirvöld nema það að hann starfar við ríkisháskóla. Það geri ég líka. Er ég þá ábyrgur fyrir spillingu fyrrum forsætisráðherra?“

Nei, að sjálfsögðu ekki. Munurinn er bara sá að þeir atburðir sem þarna er um að ræða eru svo hrikalegir og skelfilegir að það er ekki í boði að vera hlutlaus.

Það sjónarmið hefur líka komið fram að akademískt frelsi sé prinsipp og allar undantekningar feli í sér hættu, færi út mörkin og eitthvað svoleiðis. Það er auðvitað einfaldast að halda sig við prinsippin, að hafna öllum undantekningum, en hvernig eigum við að bregðast við þegar ástandið sjálft er orðið að undantekningu? Þá reynir kannski einmitt á hina akademísku þekkingu, hina akademísku hæfni til að greina.

Það virðist líka vera að sumir háskólamenn sem hafa tekið til máls líti svo á að starfsemin innan háskólanna sé á einhvern hátt heilagri en önnur starfsemi. Þótt berjast þurfi gegn ódæðum ísraelskra stjórnvalda, meðal annars með sniðgöngu á ýmsum sviðum, þá verði að undanskilja starfsemi háskólanna í nafni hins akademíska frelsis. Þó ættu háskólamennirnir að vita það manna best að háskólarnir og aðrar vísindastofnanir eru samofnar gangverki samfélagsins, og þar á meðal hinum hernaðarlega þætti þess sem aldrei fyrr. Háskólarnir eru ekki lítilvægasti hlutinn af hernaðarmaskínu Ísraels

Stundum er talað um fílabeinsturn. Mér kom það orð í hug: í hinum akademíska fílabeinsturni sitja akademískir menn og ræða akademískt frelsi meðan blóðið flýtur niðri á grundinni.

En vel að merkja, það eru ekki allir háskólamenn á einu máli um þetta. Líklega eru þeir ekki svo margir sem sitja í þessum fílabeinsturni hér á landi. Sem betur fer.

Notaðu vinstri og hægri örvatakkana til að fletta greinum.

Hver á þetta stríð í Úkraínu?

Hver á þetta stríð í Úkraínu?

Þórarinn Hjartarson

Pútín og Rússlandsstjórn bera ein og einhliða ábyrgð á stríðinu í Úkraínu. Það er afstaða íslenskrar stjórnmálastéttar í heild sem og opinber afstaða vestrænna …

Heimir Már, Þorgerður Katrín og Ólafur Ragnar

Heimir Már, Þorgerður Katrín og Ólafur Ragnar

Einar Ólafsson

Þann 29. október síðastliðinn gerði framkvæmdastjóri Flokks fólksins, Heimir Már Pétursson, athugasemd við færslu Macrons forseta Frakklands á samfélagsmiðlinum X varðandi Rússland og Úkraínu …

„Staðgengill“ CIA: Hið sanna hlutverk Sádi-Arabíu í 11. september afhjúpað

„Staðgengill“ CIA: Hið sanna hlutverk Sádi-Arabíu í 11. september afhjúpað

Kit Klarenberg

Aldarfjórðungi eftir 11. september beinast spjótin að Sádi-Arabíu. Kit Klarenberg rýnir í dómsskjöl sem benda til að CIA hafi ráðið í það minsta tvo …

Þriðja heimsstyrjöldin tekur á sig mynd og stigmagnast með hverjum deginum

Þriðja heimsstyrjöldin tekur á sig mynd og stigmagnast með hverjum deginum

Billy Bob

Þriðja heimsstyrjöldin tekur á sig mynd og stigmagnast með hverjum degi sem líður. Mikilvægt er að skilgreina skýrt og ótvírætt öflin á bak við …

Evrópa í krísu – tengist það ekki ESB?

Evrópa í krísu – tengist það ekki ESB?

Tjörvi Schiöth

Mótmælin, óeirðirnar og ófriðurinn í Evrópu eru enn eitt dæmið sem sannar að það sem ESB-sinnar sögðu fyrir þessar kosningar 29. ágúst—allur fagurgalinn, gylliboðin …

Grænlandssamningur og sókn Bandaríkjanna á Norðurslóðum

Grænlandssamningur og sókn Bandaríkjanna á Norðurslóðum

Þórarinn Hjartarson

Marco Rubio kom til Íslands í gær (mánudag) og verður fram að hádegi í dag. Hann er á Evrópureisu sem öll gengur fyrst og …

Þetta er verkaskipting – ekki „fráhvarf frá Úkraínu“

Þetta er verkaskipting – ekki „fráhvarf frá Úkraínu“

Billy Bob

Bandarískt „fráhvarf frá Úkraínu“ er lygi. Þetta er verkaskipting. Ákveðinni frásögn er nú haldið stíft að okkur. Að Trump sé að „hverfa frá“ Úkraínu. …

Ísland gerði rétt í að segja „nei“ við ESB

Ísland gerði rétt í að segja „nei“ við ESB

Thomas Fazi

Á laugardaginn höfnuðu Íslendingar tillögu ríkisstjórnarinnar um að hefja að nýju aðildarviðræður við Evrópusambandið: 52,8 prósent kusu gegn tillögunni en 47,2 prósent með henni. …

Nýjustu greinar

Úkraínustríð breytist í Evrópustríð – en áfram er það bandarískt stríð

Úkraínustríð breytist í Evrópustríð – en áfram er það bandarískt stríð

Þórarinn Hjartarson

Í fyrri grein, Hver á þetta stríð í Úkraínu?, voru skoðaðar rætur og upphaf Úkraínustríðsins. Við vorum komin fram í apríl 2022. Atburðarásin fram …

Rannsókn Thomas Fazi á meintu fjölþáttastríði Rússa

Rannsókn Thomas Fazi á meintu fjölþáttastríði Rússa

Ólöf Benediktsdóttir, Glenn Diesen

Ítalski blaðamaðurinn og rithöfundurinn Thomas Fazi tók sér nýlega fyrir hendur að rannsaka sannleiksgildi fullyrðinga um meintar fjölþáttaógnir Rússa. Hann uppgötvaði að flestar fullyrðingar …

Standa Rússar á bak við árásir á frystiskápa?

Standa Rússar á bak við árásir á frystiskápa?

Andri Sigurðsson

Aðfaranótt 2. nóvember var gerð árás á frystiskápa og kæla matvöruverslana í sjö Evrópulöndum. Að minnsta kosti tveir kælar hér á landi urðu fyrir …

Heimir Már, Þorgerður Katrín og Ólafur Ragnar

Heimir Már, Þorgerður Katrín og Ólafur Ragnar

Einar Ólafsson

Þann 29. október síðastliðinn gerði framkvæmdastjóri Flokks fólksins, Heimir Már Pétursson, athugasemd við færslu Macrons forseta Frakklands á samfélagsmiðlinum X varðandi Rússland og Úkraínu …

Hver á þetta stríð í Úkraínu?

Hver á þetta stríð í Úkraínu?

Þórarinn Hjartarson

Pútín og Rússlandsstjórn bera ein og einhliða ábyrgð á stríðinu í Úkraínu. Það er afstaða íslenskrar stjórnmálastéttar í heild sem og opinber afstaða vestrænna …

Atkvæðagreiðsla SÞ um Kúbu – hvað segir hún um heimsástandið?

Atkvæðagreiðsla SÞ um Kúbu – hvað segir hún um heimsástandið?

Einar Ólafsson

28. október 2026 voru greidd atkvæði á allsherjarþingi SÞ um tillögu um að binda endi á viðskiptabann Bandaríkjanna á Kúbu. Sambærilegar tillögur hafa verið …

„Hræddu líftóruna úr bandarískum almenningi“

„Hræddu líftóruna úr bandarískum almenningi“

Jökull Ari Haraldsson

Þetta voru ráð Arthurs Vandenbergs, formanns utanríkismálanefndar öldungadeildarinnar, til Harry S. Trumans forseta. Á árunum eftir endalok seinni heimsstyrjaldar var uppgangur kommúnista mikill í …

Arabískar nætur   

Arabískar nætur   

Katjana Edwardsen

Eitt eigum við öll sameiginlegt: við búum í ríkjum – öðru nafni löndum – sem flest hver njóta alþjóðlegrar viðurkenningar (sum að vísu aðeins …

Leita

Notaðu örvatakka til að velja niðurstöðu og Enter til að opna. Escape lokar leitinni.

Sláðu inn leitarorð.