Að skreyta sig með fölskum fjöðrum: Hvernig einkaaðilar stálu eignum og árangri almennings í gegnum kaupfélögin
—

Jón Karl Stefánsson
22. jún, ’25

Þeir sem bjuggu á Hornafirði, eins og svo mörgum öðrum bæjum á Íslandi, undir lok níunda og við byrjun tíunda áratugarins voru í samfélagi sem iðaði af lífi. Atvinnulífið blómstraði; þar voru framleiddar mjólkurvörur, rekin var kjötvinnsla og sláturhús, þrjár kjörbúðir, bakarí, flutningaþjónusta, skrifstofur, verbúðir, rútuþjónusta, mötuneyti og margt fleira. Atvinnuleysi var óþekkt hugtak. Bærinn var menningarlega mjög virkur miðað við stærð: böll og útisamkomur, billjardsalir, vídeóleigur og pöbbar, bíó, tónlistarskóli sem iðaði af lífi, íþróttasamtök og nóg af rými sem var hægt að nota fyrir list og áhugamál. Þetta var ágætisbær fyrir ungt fólk.

KASK, helsti atvinnurekandinn á þessum árum, var samvinnufélag. Í stað hlutabréfa áttu fjölmargir búsettir á svæðinu aðild að félaginu, og eignarhlutur þeirra byggðist á viðskiptum og þátttöku. Í raun voru allir þessir aðilar eigendur KASK. Hagnaður, ef einhver var, gat skilað sér í formi viðskiptahlutdeildar, en afkoman dreifðist mjög vel út í samfélagið, ekki síst í formi launa fyrir þau fjöldamörgu störf sem sköpuðust á stðanum. Allir aðilar höfðu atkvæðisrétt á aðalfundum, venjulega eitt atkvæði á hvern mann.

En Kaupfélagið hafði innbyggða galla sem opnuðu fyrir einhverja umfangsmestu eignatilfærslu í sögu Íslands. Kaupfélagsstjórar höfðu gríðarmikil völd og aðgang að innri upplýsingum, sem sumir nýttu sér til eigin ábáta. Sambandið var vitlaus hugmynd sem festi spillingu og stéttskiptingu í sessi og festi spillinguna í miðstýringu sem hefði aldrei átt að vera til.

Þetta kom sterkt fram á Hornafirði. Sonur fyrrverandi kaupfélagsstjóra á Hornafirði var einn helsti höfundur kvótakerfisins og áhrifamikill í einkavæðingarferlinu sem fylgdi í kjölfarið. Kvótakerfið var innleitt árið 1984 og lögfest árið 1990. Um svipað leyti hófust þær stóru breytingar sem leiddu til þess þjóðfélags sem við sjáum í dag.

Ránið hefst

Kaupfélag Austur Skaftafellssýslu var stofnað árið 1919 af bændum í sýslunni með það að markmiði að efla verslun og atvinnulíf í byggðinni. Félagið opnaði sína fyrstu verslun árið 1920. Þessi hópur sveitafólks og sjómanna náði með tímanum að byggja upp öfluga atvinnustarfsemi og bærinn naut góðs af; allt samfélagið. Á áttunda áratugnum hóf KASK að fjárfesta í sjávarútvegi (sjá nánar hér). Krúndjásn þess ævintýris var frystihúsið sem byggt var upp á þessum tíma og varð stærsti einstaki atvinnurekandi Hornafjarðar. KASK byggði margt fleira í steypu, í raun öll helstu framleiðslutæki svæðisins. Félagsmenn KASK höfðu staðið sig vel og byggt upp samfélagið.

Þetta breyttist allt á örskömmum tíma. Það voru þessi þrjú atriði; annars vegar lögin sem heimiluðu framsal kvóta (þ.e. útgerðir gátu selt, leigt, eða keypt kvóta) árið 1990, og svo einkavæðingaorgía Viðeyjarstjórnarinnar sem kom 1991, ásamt gegndarlausum áróðri Eimreiðinga á borð við Hrafn Gunnlaugsson. Svo var það spillingarmöguleikinn sem gerði m.a. bókhaldið illsýnilegt fyrir almennum félagsmönnum. Beðið var með þar til allt var komið í óefni.

Innanbúðarmenn í kaupfélaginu komu að í öllum tilfellum. Kvótinn rann frá litlum útgerðum og svo samvinnufélögum á borð við KASK, til fjársterkra kvótagreifa, smátt og smátt. Sótsvartur almúginn vissi ekki endilega hvað var að gerast. Árið 1992 hét frystihúsið ekki lengur KASK, heldur Borgey hf. Einkafyrirtæki hafði tekið að sér sjávarútvegsrekstur KASK. Fleiri fyrirtæki voru á svæðinu með útveg. En þessi tóku að „sameinast“. Borgey hf. sameinaðist þannig við Þinganes ehf., svo við Skinney hf., og fleiri fyrirtæki. Að lokum varð Skinney-Þinganes hf. nærri allsrátt. Þegar þessu lauk voru eignirnar komnar í einkahendur.

Með nýfrjálshyggju Viðeyjarstjórnarinnar varð allsherjar hugarfars- og siðferðisbreyting. Samfélagshagsmunir viku fyrir hreinum gróðahagsmunum, markaðshagsmunum. Græðgi varð guð. Það að framleiðslutækin væru eign samfélagsins í gegnum kaupfélagið skyldi heyra sögunni til. Þau skyldu enda í einkaeign. Að fyrirtæki hefðu það markmið að skapa atvinnu í heimabyggð, að sýna félagslega ábyrgð og að gera líf fólks betra, það hvarf fyrir „réttinum“ til að græða. Dreifing hagnaðarins í kringum fjölbreytt störf varð ekki í forgangi.

Skinney-Þinganes er nú stærsta fyrirtæki Hornafjarðar. Þar vinna um 300 manns, sem þýðir að um þriðjungur starfandi íbúa sveitarfélagsins starfar í þessu eina félagi. Fyrirtækið á fjölda dótturfélaga: Selbakka ehf., Horn raf og vélaverkstæði ehf., eignarhaldsfélagið Þingey ehf., Útgerðarfélagið Vigur ehf., Hvanney ehf. og Marine PetTreats ehf. Skinney-Þinganes á einnig hluti í öðrum félögum: Iceland Pelagic ehf., StorMar ehf., Laugafiski ehf., Kaldvík AS og Flateyjarbúinu ehf. Samkvæmt efnahagsreikningi Skinney-Þinganess námu heildareignir þess 50,6 milljörðum króna árið 2023, og eigið fé var 18,3 milljarðar króna. Langstærstu eigendur Skinney-Þinganess eru bræðurnir Ingvaldur og Gunnar Ásgeirssynir. Ingvaldur á yfir 17% hlut, Gunnar 14,5%, og félag þeirra, Tvísker ehf. á 22,1% hlut. Einstaklingar eiga nú það sem áður var í sameign.

Lífið sem áður einkenndi þorpin hefur dvínað eða horfið með þessari þróun. Í bæjum eins og Hornafirði eru hvorki bakarí, mjólkurbú né kjötvinnsla lengur. Kjörbúðirnar eru horfnar, og sveitaböllin nærri liðin tíð. Það sem eftir stendur á Höfn er Nettóbúð sem fáir hrósa, sundlaug og íþróttasalur sem Skinney-Þinganes lét reisa.

SFS reynir að stela heiðrinum

Þetta er dæmi um þann árangur sem Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi kynntu á dögunum með ósvífnum auglýsingaherferðum, sem þó virðast hafa þveröfug áhrif. Allt það sem þeir minnast þarna á var byggt upp af alþýðunni, annars vegar, og svo af samvinnufyrirtækjunum, hins vegar. Auðvaldið byggði ekkert upp, heldur hirti það sem til var og hreykir sér nú af.

Þjóðin er að vakna. Hún sér í gegn um skrumið. Fólk áttar sig nú á því að með samstilltu baktjaldamakki var eignum þess stolið, í skjóli vanrækslu, í skugga daglegra skyldna. En skilja menn hvað þarf að gera? Hafa áratugir af stanslausum áróðri náð að hræða fólk frá því að skilja að okkar sterkasta vopn er nú sem áður samstaðan og samvinnan? Ef svo er, þá er lítil von. En takist okkur að sjá í gegnum áróðurinn, þá opnast möguleikinn á því að byggðir landsins verði á ný lýðræðislegar, þar sem ávöxtum erfiðis vinnandi fólks rennur í stærra, jafnvel að öllu leiti, í eitthvað sem kemur öllum til góða. Við getum þetta ef við viljum.

Notaðu vinstri og hægri örvatakkana til að fletta greinum.

Hver á þetta stríð í Úkraínu?

Hver á þetta stríð í Úkraínu?

Þórarinn Hjartarson

Pútín og Rússlandsstjórn bera ein og einhliða ábyrgð á stríðinu í Úkraínu. Það er afstaða íslenskrar stjórnmálastéttar í heild sem og opinber afstaða vestrænna …

Heimir Már, Þorgerður Katrín og Ólafur Ragnar

Heimir Már, Þorgerður Katrín og Ólafur Ragnar

Einar Ólafsson

Þann 29. október síðastliðinn gerði framkvæmdastjóri Flokks fólksins, Heimir Már Pétursson, athugasemd við færslu Macrons forseta Frakklands á samfélagsmiðlinum X varðandi Rússland og Úkraínu …

„Staðgengill“ CIA: Hið sanna hlutverk Sádi-Arabíu í 11. september afhjúpað

„Staðgengill“ CIA: Hið sanna hlutverk Sádi-Arabíu í 11. september afhjúpað

Kit Klarenberg

Aldarfjórðungi eftir 11. september beinast spjótin að Sádi-Arabíu. Kit Klarenberg rýnir í dómsskjöl sem benda til að CIA hafi ráðið í það minsta tvo …

Þriðja heimsstyrjöldin tekur á sig mynd og stigmagnast með hverjum deginum

Þriðja heimsstyrjöldin tekur á sig mynd og stigmagnast með hverjum deginum

Billy Bob

Þriðja heimsstyrjöldin tekur á sig mynd og stigmagnast með hverjum degi sem líður. Mikilvægt er að skilgreina skýrt og ótvírætt öflin á bak við …

Evrópa í krísu – tengist það ekki ESB?

Evrópa í krísu – tengist það ekki ESB?

Tjörvi Schiöth

Mótmælin, óeirðirnar og ófriðurinn í Evrópu eru enn eitt dæmið sem sannar að það sem ESB-sinnar sögðu fyrir þessar kosningar 29. ágúst—allur fagurgalinn, gylliboðin …

Grænlandssamningur og sókn Bandaríkjanna á Norðurslóðum

Grænlandssamningur og sókn Bandaríkjanna á Norðurslóðum

Þórarinn Hjartarson

Marco Rubio kom til Íslands í gær (mánudag) og verður fram að hádegi í dag. Hann er á Evrópureisu sem öll gengur fyrst og …

Þetta er verkaskipting – ekki „fráhvarf frá Úkraínu“

Þetta er verkaskipting – ekki „fráhvarf frá Úkraínu“

Billy Bob

Bandarískt „fráhvarf frá Úkraínu“ er lygi. Þetta er verkaskipting. Ákveðinni frásögn er nú haldið stíft að okkur. Að Trump sé að „hverfa frá“ Úkraínu. …

Afríka talar – Þú verður að heyra þessa rödd!

Afríka talar – Þú verður að heyra þessa rödd!

Ögmundur Jónasson

Æ oftar gerist það að okkur berast róttækar raddir með veraldarvefnum sunnan úr Afríku; raddir sem afhjúpa kúgunar- og arðránsstefnu nýlenduveldanna, bæði gamalla tíma …

Nýjustu greinar

„Cope“ Illuga

„Cope“ Illuga

Andri Sigurðsson
Illuga Jökulssyni er mikið niðri fyrir þessa dagana. Á milli þess sem hann tekur þátt í jólabókaflóðinu þeytist hann helst fram á ritvöllinn til…
Afríka talar – Þú verður að heyra þessa rödd!

Afríka talar – Þú verður að heyra þessa rödd!

Ögmundur Jónasson

Æ oftar gerist það að okkur berast róttækar raddir með veraldarvefnum sunnan úr Afríku; raddir sem afhjúpa kúgunar- og arðránsstefnu nýlenduveldanna, bæði gamalla tíma …

Úkraínustríð breytist í Evrópustríð – en áfram er það bandarískt stríð

Úkraínustríð breytist í Evrópustríð – en áfram er það bandarískt stríð

Þórarinn Hjartarson

Í fyrri grein, Hver á þetta stríð í Úkraínu?, voru skoðaðar rætur og upphaf Úkraínustríðsins. Við vorum komin fram í apríl 2022. Atburðarásin fram …

Rannsókn Thomas Fazi á meintu fjölþáttastríði Rússa

Rannsókn Thomas Fazi á meintu fjölþáttastríði Rússa

Ólöf Benediktsdóttir, Glenn Diesen

Ítalski blaðamaðurinn og rithöfundurinn Thomas Fazi tók sér nýlega fyrir hendur að rannsaka sannleiksgildi fullyrðinga um meintar fjölþáttaógnir Rússa. Hann uppgötvaði að flestar fullyrðingar …

Standa Rússar á bak við árásir á frystiskápa?

Standa Rússar á bak við árásir á frystiskápa?

Andri Sigurðsson

Aðfaranótt 2. nóvember var gerð árás á frystiskápa og kæla matvöruverslana í sjö Evrópulöndum. Að minnsta kosti tveir kælar hér á landi urðu fyrir …

Heimir Már, Þorgerður Katrín og Ólafur Ragnar

Heimir Már, Þorgerður Katrín og Ólafur Ragnar

Einar Ólafsson

Þann 29. október síðastliðinn gerði framkvæmdastjóri Flokks fólksins, Heimir Már Pétursson, athugasemd við færslu Macrons forseta Frakklands á samfélagsmiðlinum X varðandi Rússland og Úkraínu …

Hver á þetta stríð í Úkraínu?

Hver á þetta stríð í Úkraínu?

Þórarinn Hjartarson

Pútín og Rússlandsstjórn bera ein og einhliða ábyrgð á stríðinu í Úkraínu. Það er afstaða íslenskrar stjórnmálastéttar í heild sem og opinber afstaða vestrænna …

Atkvæðagreiðsla SÞ um Kúbu – hvað segir hún um heimsástandið?

Atkvæðagreiðsla SÞ um Kúbu – hvað segir hún um heimsástandið?

Einar Ólafsson

28. október 2026 voru greidd atkvæði á allsherjarþingi SÞ um tillögu um að binda endi á viðskiptabann Bandaríkjanna á Kúbu. Sambærilegar tillögur hafa verið …

Leita

Notaðu örvatakka til að velja niðurstöðu og Enter til að opna. Escape lokar leitinni.

Sláðu inn leitarorð.