Nítján hundruð áttatíu og fjögur, endurlesning
—

Katjana Edwardsen
24. maí, ’24

„Myndin var af gerð sem var úthugsuð til þess að augun virðist fylgjast með hverri hreyfingu manns. STÓRI BRÓÐIR FYLGIST MEÐ ÞÉR, stóð undir myndinni.“ (bls. 7)

Þrúgandi, gjörstýrt samfélag

Andrúmsloftið í fyrstu köflum sögunnar er þrúgandi. Allar hreyfingar aðalpersónunnar, hver andardráttur, er skráður af „víðvarpa“. Aðalpersónan veit að hann mun hverfa fyrr eða síðar, sekur eins og hann er um „hugsanaglæp“.

„Stórhættulegt var að láta hugann reika þegar maður var á stað sem opinn var almenningi eða innan víðvarpasviðs. Smávægilegasta atvik gat komið upp um fólk. Taugakipringur, ómeðvitaður áhyggjusvipur, sá ávani að tauta fyrir munni sér – hvaðeina sem talist gat óeðlilegt eða benti til einhvers pukurs.“ (70)

Þeir munu elta hann uppi, óhjákvæmilega, og þegar hann er horfinn, verða engin ummerki um hann, eins og hann hefði aldrei verið til.

„Nöfnum fólks var eytt úr skrám, allar skýrslur um athafnir þess voru afmáðar, því var neitað, að það hefði nokkurn tímann verið til og svo gleymdist það. Maður var afnuminn, gerður að engu – eimaður var það kallað.“ (25)

Aðalpersónan, Winston, vinnur í Sannleiksráðuneytinu. Starf hans er að eyða óþægilegum hlutum úr fortíðinni og kasta þeim í „minnisgatið“. Hann veit of mikið og líkar ekki það sem hann veit.

Flestir, auðvitað, eru ekki skotmörk. Verkalýðurinn („Prólið“) er næstum aldrei það. En flokksmenn, sem eru ábyrgir fyrir vörnum kerfisins, með þeim er náið fylgst. Þeir sem eru of skarpskyggnir, sem hugsa sjálfstætt, eiga á hættu að verða eimaðir.

Um Sovétríkin?

Þangað til nú, hélt ég að dystópía George Orwell frá 1949 fjallaði um Sovétríkin. Þar eru jú tíu ára áætlanir og nokkrir daglegir bollar af ógeðslegu áfengi.

Síðan fór ég að taka eftir fjölda undirförulla smáatriða. Fyrst, atburðir sögunnar gerast ekki í Rússlandi, heldur í London, einni af þremur stórborgum Eyjaálfu – ríkis sem nær yfir það sem við þekkjum sem Norður-Ameríku, Ástralíu og Bretland.

Annað (og mikilvægast) er að „fólkið“ – 85 prósent af íbúafjölda Eyjaálfu – er ekki dýrkað, heldur fyrirlitið. Það er ómenntað og þar af leiðandi ekki mjög snjallt. Engin tilraun er gerð til að mennta það, þvert á móti; því er veitt stöðug vímugefandi skemmtun.

„Þarna var fjöldi sérstakra deilda sem fengust við öreigabækur, tónlist, leiklist og afþreyingu almennt. Gefin voru út lágmenningarblöð, sem birtu nánast ekkert nema efni um íþróttir, glæpi og stjörnuspeki, ómerkilegar ástarsögur, kvikmyndir löðrandi af samförum og vélrænir grátsöngvar, sem alfarið voru framleiddir í þar til gerðum útgáfukviksjám. Þá samdi sérstök undirdeild subbuleg klámarit, sem send voru út í innsigluðum pökkum. Öllu öðru flokksfólki en því sem starfaði við útgáfu þeirra var bannað að líta í þau.“ (50)

Seinna í bókinni finnur Winston sig hugsa við nokkur tækifæri að „fólkið er okkar eina von“.

„Ef til var minnsta von, hlaut hún að felast í verkalýðnum, því einungis þar, meðal þess afskipta aragrúallra íbúa Eyjaálfu, var hægt að framleiða þá orku, sem ráðið gæti niðurlögum flokksins.“ (77) 

„Þeir munu aldrei gera uppreisn, fyrr en þeir vakna til vitundar og þeir munu ekki vakna til vitundar, fyrr en eftir að þeir hafa gert uppreisn.“ (79)

Svo Winston þráir byltingu. Deildi George Orwell þrá eftir byltingu með aðalpersónu sinni?

Stríð án enda

Þriðja er þráhyggjan fyrir stríði, hið ríkulega nærða hatur og ótti við óvininn. Hatur og ótti við óvininn nærir stríð sem aftur nærir hatur og ótta við óvininn. Stöðugt stríð er vélin sem heldur kerfinu á floti. Það heldur íbúunum við vinnu, hagkerfinu gangandi, og Flokknum með óumdeild völd, þar sem stríð og ótti við óvininn, styrkir hollustu íbúanna við Flokkinn.

Stríðið er ekki hugmyndafræðilegt. Það hefur engan tilgang, í raun, nema þann að viðhalda völdum Flokksins. Vonin er auðvitað að stjórna heiminum öllum sem – okkur er sagt – er skipt milli þriggja stórvelda, ekkert þeirra kommúnískt.

„Winston kannaðist vel við þessa byggingu. Hún var safn sem notað var til alls konar áróðurs – fyrir líkön af eldflaugasprengjum, flotvirkjum, vaxmyndauppstillingar sem sýndu ódæði óvinanna og annað því líkt.“ (108) 

„Stríðssefasýkin er linnulaus og almenn í öllum löndum. Athæfi á borð við nauðganir, rán, barnamorð, smættun heilla þjóða niður í þrælastétt og refsiaðgerðir gegn föngum, sem jafnvel ná til þess að fólk er soðið lifandi eða kviksett, eru talin eðlileg. Þegar slík grimmdarverk eru framin af þeim aðila sem maður sjálfur fylgir og ekki af andstæðingnum, þá eru þau auk heldur talin til verðleika.“ (199)

Hin tvö stórveldin eru – gettu hver? – Evrasía (Rússland) og Austasía (Kína). [Hvernig gat Orwell giskað á þetta árið 1949?]

Það sem mér, sem endurles nú þessa bók, fannst mest heillandi voru hins vegar smáatriði áróðursstríðsins. Áróðursstríðið er háð gegn eigin íbúum Eyjaálfu með tólum eins og:

Nýmáli (endurbyggingu), tvíhyggju (afnámi rökfræði) og hinni stöðugu endurritun sögunnar. Óþægilegar staðreyndir gærdagsins, um þær er ekki rætt, þeim er ekki neitað; þær hverfa einfaldlega. Þær eru þurrkaðar af töflunni af [Google leit] skjáum okkar.

Í lokin hefur Winston lært ekki bara að segja, heldur raunverulega trúa því að 2 + 2 sé jafnt og 5. Rétt eins og við í Vestrinu höfum lært að trúa sannarlega að „við verjum“ frelsi, réttlæti og lýðræði.

Til þess að þjálfa borgara í að ástunda tvíhyggju, lætur Flokkurinn þá bíta í það sem virðast bjánaleg slagorð, eins og:

STRÍÐ ER FRIÐUR

FRELSI ER FJÖTUR

FÁFRÆÐI ER STYRKUR

Sem þýðingar á því til nútímans, legg ég til, til dæmis:

PAX AMERICANA

FRJÁLS MARKAÐUR

WIKILEAKS Í HLEKKJUM

Ég var ekki til á dögum Stalíns, en ég hef hitt fólk sem hefur verið andófsmenn í ýmsum alræðisríkjum, sem hefur lifað í stöðugum ótta við að vera nefnt og fordæmt af einhverjum pyntuðum, sem hefur grunað að hlerunarbúnaður væri falinn á ólíklegustu stöðum. Það hafa verið kunningjar sem neituðu að nota öryggisbelti, sem gættu þess alltaf að standa við vegg. Í stuttu máli þekki ég sem staðreynd árið 2024 margt af því sem er talið skáldskapur í skáldsögunni 1984.

Það sem kemur mér á óvart, hins vegar, er hvað aðferðirnar sem lýst er varðandi áróðursstríð eru nákvæmlega endurskapaðar á Vesturlöndum í dag. Hefur Orwell óvart kennt valdamönnunum listina um „tvíhyggju“? Hafa þeir líka lært af honum um minnisgöt?

Eða hvað um stríð án enda? Lærði hann kannski af þeim?

(Tilvitnanir í bókina 1984 og blaðsíðutal byggja á útg. frá 2015 í þýðingu Þórdísar Bachmann, Ugla útgáfa)

Notaðu vinstri og hægri örvatakkana til að fletta greinum.

Hver á þetta stríð í Úkraínu?

Hver á þetta stríð í Úkraínu?

Þórarinn Hjartarson

Pútín og Rússlandsstjórn bera ein og einhliða ábyrgð á stríðinu í Úkraínu. Það er afstaða íslenskrar stjórnmálastéttar í heild sem og opinber afstaða vestrænna …

Heimir Már, Þorgerður Katrín og Ólafur Ragnar

Heimir Már, Þorgerður Katrín og Ólafur Ragnar

Einar Ólafsson

Þann 29. október síðastliðinn gerði framkvæmdastjóri Flokks fólksins, Heimir Már Pétursson, athugasemd við færslu Macrons forseta Frakklands á samfélagsmiðlinum X varðandi Rússland og Úkraínu …

„Staðgengill“ CIA: Hið sanna hlutverk Sádi-Arabíu í 11. september afhjúpað

„Staðgengill“ CIA: Hið sanna hlutverk Sádi-Arabíu í 11. september afhjúpað

Kit Klarenberg

Aldarfjórðungi eftir 11. september beinast spjótin að Sádi-Arabíu. Kit Klarenberg rýnir í dómsskjöl sem benda til að CIA hafi ráðið í það minsta tvo …

Þriðja heimsstyrjöldin tekur á sig mynd og stigmagnast með hverjum deginum

Þriðja heimsstyrjöldin tekur á sig mynd og stigmagnast með hverjum deginum

Billy Bob

Þriðja heimsstyrjöldin tekur á sig mynd og stigmagnast með hverjum degi sem líður. Mikilvægt er að skilgreina skýrt og ótvírætt öflin á bak við …

Evrópa í krísu – tengist það ekki ESB?

Evrópa í krísu – tengist það ekki ESB?

Tjörvi Schiöth

Mótmælin, óeirðirnar og ófriðurinn í Evrópu eru enn eitt dæmið sem sannar að það sem ESB-sinnar sögðu fyrir þessar kosningar 29. ágúst—allur fagurgalinn, gylliboðin …

Grænlandssamningur og sókn Bandaríkjanna á Norðurslóðum

Grænlandssamningur og sókn Bandaríkjanna á Norðurslóðum

Þórarinn Hjartarson

Marco Rubio kom til Íslands í gær (mánudag) og verður fram að hádegi í dag. Hann er á Evrópureisu sem öll gengur fyrst og …

Þetta er verkaskipting – ekki „fráhvarf frá Úkraínu“

Þetta er verkaskipting – ekki „fráhvarf frá Úkraínu“

Billy Bob

Bandarískt „fráhvarf frá Úkraínu“ er lygi. Þetta er verkaskipting. Ákveðinni frásögn er nú haldið stíft að okkur. Að Trump sé að „hverfa frá“ Úkraínu. …

Ísland gerði rétt í að segja „nei“ við ESB

Ísland gerði rétt í að segja „nei“ við ESB

Thomas Fazi

Á laugardaginn höfnuðu Íslendingar tillögu ríkisstjórnarinnar um að hefja að nýju aðildarviðræður við Evrópusambandið: 52,8 prósent kusu gegn tillögunni en 47,2 prósent með henni. …

Nýjustu greinar

Úkraínustríð breytist í Evrópustríð – en áfram er það bandarískt stríð

Úkraínustríð breytist í Evrópustríð – en áfram er það bandarískt stríð

Þórarinn Hjartarson

Í fyrri grein, Hver á þetta stríð í Úkraínu?, voru skoðaðar rætur og upphaf Úkraínustríðsins. Við vorum komin fram í apríl 2022. Atburðarásin fram …

Rannsókn Thomas Fazi á meintu fjölþáttastríði Rússa

Rannsókn Thomas Fazi á meintu fjölþáttastríði Rússa

Ólöf Benediktsdóttir, Glenn Diesen

Ítalski blaðamaðurinn og rithöfundurinn Thomas Fazi tók sér nýlega fyrir hendur að rannsaka sannleiksgildi fullyrðinga um meintar fjölþáttaógnir Rússa. Hann uppgötvaði að flestar fullyrðingar …

Standa Rússar á bak við árásir á frystiskápa?

Standa Rússar á bak við árásir á frystiskápa?

Andri Sigurðsson

Aðfaranótt 2. nóvember var gerð árás á frystiskápa og kæla matvöruverslana í sjö Evrópulöndum. Að minnsta kosti tveir kælar hér á landi urðu fyrir …

Heimir Már, Þorgerður Katrín og Ólafur Ragnar

Heimir Már, Þorgerður Katrín og Ólafur Ragnar

Einar Ólafsson

Þann 29. október síðastliðinn gerði framkvæmdastjóri Flokks fólksins, Heimir Már Pétursson, athugasemd við færslu Macrons forseta Frakklands á samfélagsmiðlinum X varðandi Rússland og Úkraínu …

Hver á þetta stríð í Úkraínu?

Hver á þetta stríð í Úkraínu?

Þórarinn Hjartarson

Pútín og Rússlandsstjórn bera ein og einhliða ábyrgð á stríðinu í Úkraínu. Það er afstaða íslenskrar stjórnmálastéttar í heild sem og opinber afstaða vestrænna …

Atkvæðagreiðsla SÞ um Kúbu – hvað segir hún um heimsástandið?

Atkvæðagreiðsla SÞ um Kúbu – hvað segir hún um heimsástandið?

Einar Ólafsson

28. október 2026 voru greidd atkvæði á allsherjarþingi SÞ um tillögu um að binda endi á viðskiptabann Bandaríkjanna á Kúbu. Sambærilegar tillögur hafa verið …

„Hræddu líftóruna úr bandarískum almenningi“

„Hræddu líftóruna úr bandarískum almenningi“

Jökull Ari Haraldsson

Þetta voru ráð Arthurs Vandenbergs, formanns utanríkismálanefndar öldungadeildarinnar, til Harry S. Trumans forseta. Á árunum eftir endalok seinni heimsstyrjaldar var uppgangur kommúnista mikill í …

Arabískar nætur   

Arabískar nætur   

Katjana Edwardsen

Eitt eigum við öll sameiginlegt: við búum í ríkjum – öðru nafni löndum – sem flest hver njóta alþjóðlegrar viðurkenningar (sum að vísu aðeins …

Leita

Notaðu örvatakka til að velja niðurstöðu og Enter til að opna. Escape lokar leitinni.

Sláðu inn leitarorð.