Ótti við sjúkdóma selur, en besta vörnin er hunsuð
—

Jón Karl Stefánsson
2. ágú, ’22

Í gær dóu tæplega 165 þúsund manneskjur; 6800 manneskjur á hverri klukkustund, 114 á hverri mínútu og tæplega tvær manneskjur á hverri sekúndu. Þessar 165.000 manneskjur létust af ýmsum ástæðum. Sumir úr þeim a.m.k. 10 þúsund sjúkdómum sem áætlað er að til séu á jörðinni. Alls dóu um 60 milljón manneskjur árið 2020, þar af um 2300 Íslendingar.

Þetta er mikilvægt að hafa í huga í hvert skipti sem ný óttaherferð fer í gang í fjölmiðlum. Um daginn birtist frétt um að tveir einstaklingar hefðu látist úr sjaldgæfum veirusjúkdómi í Rúanda. Kemur veiran hingað? Skyldum við vera í hættu? Alþjóðaheilbrigðisstofnunin hefur svo nú varað við heimsfaraldri af völdum Apabólu, hvorki meira né minna. Hingað til eru 70 skráð dauðsföll af völdum þessa sjúkdóms í heiminum. Skyldum við vera í hættu? Til samanburðar hafa rúmlega 6 milljón manneskjur dáið úr hungri það sem af er ári, og má búast við því að um 6 milljónir í viðbót látist úr hungri áður en árið er liðið. Um 1,35 milljónir hafa dáið í umferðarslysum á sama tíma. Svo mætti lengi telja.

Það koma upp mis-nýir sjúkdómar reglulega. Þetta er eðli lífsins. Meðal þess fyrsta sem þróaðist í lífverum var ónæmiskerfi sem vinnur gegn veirum, sveppum, bakteríum og öðrum örverum sem þróuðust samhliða lífinu. Þetta kerfi er orðið gríðarlega öflugt, flókið og þróað í manneskjunni. Langbestu lausnirnar við sjúkdómum almennt eru ætíð þær sömu: Heilbrigður lífsstíll, samfélag sem gerir manneskjum kleift að lifa mannsæmandi lífi, góð og aðgengileg heilbrigðisþjónusta og hreinlæti.

Rökvillur misnotaðar

Æsifréttir og óprúttnir aðilar geta alltaf nýtt sér ótta við sjúkdóma. Hægt er að æsa upp ótta með því einfaldlega að benda á einhvern af þessum fjölmörgu sjúkdómum sem rúlla um mannkynið ár hvert. Ef æsifréttamenn tæku sig t.d. til og bentu á einhvern af stóru sjúkdómunum, t.d. berkla, mætti hæglega koma af stað fjölmiðlafári í kringum þá. Berklatilfellum fer nú fjölgandi á heimsvísu og árið 2020 létust a.m.k. 1,5 milljónir vegna þeirra samkvæmt tölum frá Alþjóðaheilbrigðisstofnunni. Talið er að minnst 5 milljónir manna hafi nú berkla, en hafi verið ranglega sjúkdómsgreindir með covid-19. Þetta er faraldur sem hefur verið í gangi í meira en 5 þúsund ár.

Þessi tegund æsifréttamennsku misnotar rökvillu sem kallast „tiltækisreglan“ (availability heuristics). Manneskjan hefur tilhneigingu til að meta algengi og mikilvægi atburða á grundvelli þess hversu auðveldlega upplýsingar koma um þá úr minni. Rökvillunni var gefið nafn í kjölfar rannsókna Amos Tverskys og Daniels Kahnemanns á áttunda áratugnum þar sem fólk var meðal annars beðið um að meta hversu algeng tiltekin tegund dauðsfalla væru. Þær tegundir dauðsfalla sem höfðu fengið mikla athygli í fjölmiðlum voru álitin mun líklegri en þau voru í rauninni og t.d. voru morð álitin algengari dánarorsök en sjálfsmorð þrátt fyrir að öfugt væri farið; sjálfsmorð eru um 10 sinnum algengari dánarorsök en morð. En sjálfsmorð koma yfirleitt ekki fram í fjölmiðlum; morð gera það. Ótalmargar rannsóknir hafa komist að þessari sömu niðurstöðu. Þegar tiltekin tegund atburða, t.d. hryðjuverk og sjúkdómar, er mikið í sviðsljósinu álítur fólk þá algengari en þeir eru í raun og veru.

Skylt fyrirbæri er útskýrt í stuðningskenningu (support theory) Tverskys og Koehlers. Samkvæmt henni verður atburður álitinn algengari og alvarlegri en ella því betur sem honum er lýst; þ.e. þeim meiri nákvæmni sem notuð er til að lýsa honum. Með öðrum orðum, því oftar sem manneskjan kemst í tæri við upplýsingar um tiltekið fyrirbæri, og því nákvæmar sem þessu fyrirbæri er lýst, þeim algengara og alvarlegra finnst manneskjunni fyrirbærið. Í tilfelli apabólu er þetta augljóst. Þessi sjúkdómur er mikið í sviðsljósinu nú, en tölfræðilega séð eru 70, jafnvel 7000 dauðsföll, nánast engin í samanburði við aðra sjúkdóma.

Afvopnum óttaáróðurinn

Það væri hægt að æsa upp ótta og setja upp safaríkar fréttir á áhorfendaþyrsta fjölmiðla um aukna tíðni krabbameina, um mikla fjölgun á geðröskunum í kjölfar sóttvarnaraðgerða gegn covid-19 og um sjúkdóma á borð við allskyns nýlegra sjúkdóma á borð við ný afbrigði af meningókokkasjúkdómi C sem hefur verið að koma upp hér og þar. Þá væri réttilega hægt að benda á að fjöldi fólks hefur látist úr þessum og hinum sjúkdómnum og að svo og svo mörg tilfelli hafi komið upp hér og þar. Þetta væri í hverju tilfelli satt. Þess vegna er alltaf hægt að búa til æsifréttir og óttaboð um sjúkdóma. Þetta er eitthvað sem ætíð er hægt að grípa til.

Kannski er þetta einhvers konar hobbý alþýðunnar. Skemmtilegt umræðuefni við kvöldmatarborðið. En þetta hjálpar engum. Við verðum að vera meðvituð um að sumir aðilar, t.d. lyfjafyrirtæki, stunda áróður (almannatengsl og auglýsingar) til að selja vörur sínar og þar koma óttaboð um sjúkdóma við sögu. Hvað eigum við svo að gera? Eigum við að hlaupa til og láta sprauta okkur með nýju apabólu-bóluefninu? Eigum við að þróa með okkur smá heilsutengda þráhyggjuröskun og ganga um með grímur og hanska til eilífðarnóns?

Þessi eilífi hræðsluáróður er hættulegur samfélaginu. Hann skapar óþarfa kvíða, hann beinir athygli fólks á ranga staði og hann getur haft mjög alvarlegar pólitískar afleiðingar. Hræddur almenningur er hlýðinn, undirgefinn og auðsveipur fyrir ægivald og sannfæringarmátt hinna öflugu sem þykjast hafa lausnirnar. Bítum ekki eilíft á agnið. Notum orkuna í að byggja upp heilbrigt samfélag sem getur hjálpað einstaklingnum að byggja upp heilbrigðan líkama og heilbrigða sál, komið í veg fyrir fátækt og misrétti, haldið uppi kerfi sem veitir okkur það sem við þurfum og tryggt okkur öryggi. Stöðvum niðurrif heilbrigðiskerfisins og þá þróun sem er að leiða til æ meiri misskiptingar. Sagan hefur sýnt að til lengri tíma er þetta er besta vörnin gegn heilsuógnum.

Notaðu vinstri og hægri örvatakkana til að fletta greinum.

Hver á þetta stríð í Úkraínu?

Hver á þetta stríð í Úkraínu?

Þórarinn Hjartarson

Pútín og Rússlandsstjórn bera ein og einhliða ábyrgð á stríðinu í Úkraínu. Það er afstaða íslenskrar stjórnmálastéttar í heild sem og opinber afstaða vestrænna …

Heimir Már, Þorgerður Katrín og Ólafur Ragnar

Heimir Már, Þorgerður Katrín og Ólafur Ragnar

Einar Ólafsson

Þann 29. október síðastliðinn gerði framkvæmdastjóri Flokks fólksins, Heimir Már Pétursson, athugasemd við færslu Macrons forseta Frakklands á samfélagsmiðlinum X varðandi Rússland og Úkraínu …

„Staðgengill“ CIA: Hið sanna hlutverk Sádi-Arabíu í 11. september afhjúpað

„Staðgengill“ CIA: Hið sanna hlutverk Sádi-Arabíu í 11. september afhjúpað

Kit Klarenberg

Aldarfjórðungi eftir 11. september beinast spjótin að Sádi-Arabíu. Kit Klarenberg rýnir í dómsskjöl sem benda til að CIA hafi ráðið í það minsta tvo …

Þriðja heimsstyrjöldin tekur á sig mynd og stigmagnast með hverjum deginum

Þriðja heimsstyrjöldin tekur á sig mynd og stigmagnast með hverjum deginum

Billy Bob

Þriðja heimsstyrjöldin tekur á sig mynd og stigmagnast með hverjum degi sem líður. Mikilvægt er að skilgreina skýrt og ótvírætt öflin á bak við …

Evrópa í krísu – tengist það ekki ESB?

Evrópa í krísu – tengist það ekki ESB?

Tjörvi Schiöth

Mótmælin, óeirðirnar og ófriðurinn í Evrópu eru enn eitt dæmið sem sannar að það sem ESB-sinnar sögðu fyrir þessar kosningar 29. ágúst—allur fagurgalinn, gylliboðin …

Grænlandssamningur og sókn Bandaríkjanna á Norðurslóðum

Grænlandssamningur og sókn Bandaríkjanna á Norðurslóðum

Þórarinn Hjartarson

Marco Rubio kom til Íslands í gær (mánudag) og verður fram að hádegi í dag. Hann er á Evrópureisu sem öll gengur fyrst og …

Þetta er verkaskipting – ekki „fráhvarf frá Úkraínu“

Þetta er verkaskipting – ekki „fráhvarf frá Úkraínu“

Billy Bob

Bandarískt „fráhvarf frá Úkraínu“ er lygi. Þetta er verkaskipting. Ákveðinni frásögn er nú haldið stíft að okkur. Að Trump sé að „hverfa frá“ Úkraínu. …

Ísland gerði rétt í að segja „nei“ við ESB

Ísland gerði rétt í að segja „nei“ við ESB

Thomas Fazi

Á laugardaginn höfnuðu Íslendingar tillögu ríkisstjórnarinnar um að hefja að nýju aðildarviðræður við Evrópusambandið: 52,8 prósent kusu gegn tillögunni en 47,2 prósent með henni. …

Nýjustu greinar

Úkraínustríð breytist í Evrópustríð – en áfram er það bandarískt stríð

Úkraínustríð breytist í Evrópustríð – en áfram er það bandarískt stríð

Þórarinn Hjartarson

Í fyrri grein, Hver á þetta stríð í Úkraínu?, voru skoðaðar rætur og upphaf Úkraínustríðsins. Við vorum komin fram í apríl 2022. Atburðarásin fram …

Rannsókn Thomas Fazi á meintu fjölþáttastríði Rússa

Rannsókn Thomas Fazi á meintu fjölþáttastríði Rússa

Ólöf Benediktsdóttir, Glenn Diesen

Ítalski blaðamaðurinn og rithöfundurinn Thomas Fazi tók sér nýlega fyrir hendur að rannsaka sannleiksgildi fullyrðinga um meintar fjölþáttaógnir Rússa. Hann uppgötvaði að flestar fullyrðingar …

Standa Rússar á bak við árásir á frystiskápa?

Standa Rússar á bak við árásir á frystiskápa?

Andri Sigurðsson

Aðfaranótt 2. nóvember var gerð árás á frystiskápa og kæla matvöruverslana í sjö Evrópulöndum. Að minnsta kosti tveir kælar hér á landi urðu fyrir …

Heimir Már, Þorgerður Katrín og Ólafur Ragnar

Heimir Már, Þorgerður Katrín og Ólafur Ragnar

Einar Ólafsson

Þann 29. október síðastliðinn gerði framkvæmdastjóri Flokks fólksins, Heimir Már Pétursson, athugasemd við færslu Macrons forseta Frakklands á samfélagsmiðlinum X varðandi Rússland og Úkraínu …

Hver á þetta stríð í Úkraínu?

Hver á þetta stríð í Úkraínu?

Þórarinn Hjartarson

Pútín og Rússlandsstjórn bera ein og einhliða ábyrgð á stríðinu í Úkraínu. Það er afstaða íslenskrar stjórnmálastéttar í heild sem og opinber afstaða vestrænna …

Atkvæðagreiðsla SÞ um Kúbu – hvað segir hún um heimsástandið?

Atkvæðagreiðsla SÞ um Kúbu – hvað segir hún um heimsástandið?

Einar Ólafsson

28. október 2026 voru greidd atkvæði á allsherjarþingi SÞ um tillögu um að binda endi á viðskiptabann Bandaríkjanna á Kúbu. Sambærilegar tillögur hafa verið …

„Hræddu líftóruna úr bandarískum almenningi“

„Hræddu líftóruna úr bandarískum almenningi“

Jökull Ari Haraldsson

Þetta voru ráð Arthurs Vandenbergs, formanns utanríkismálanefndar öldungadeildarinnar, til Harry S. Trumans forseta. Á árunum eftir endalok seinni heimsstyrjaldar var uppgangur kommúnista mikill í …

Arabískar nætur   

Arabískar nætur   

Katjana Edwardsen

Eitt eigum við öll sameiginlegt: við búum í ríkjum – öðru nafni löndum – sem flest hver njóta alþjóðlegrar viðurkenningar (sum að vísu aðeins …

Leita

Notaðu örvatakka til að velja niðurstöðu og Enter til að opna. Escape lokar leitinni.

Sláðu inn leitarorð.