Evrópuþjóðir geta ekki verið fullvalda innan NATO
—
Ársfundur Alþjóðaefnahagsráðsins (WEF) í Davos er ekki þekktur fyrir að vera gróðrarstía and-heimsvaldastefnu, hvað þá and-amerískrar orðræðu. Samt var sá óneitanlega tónninn í mörgum ræðum sem fluttar voru þar í ár.
Mest sláandi og mest umtalað var innleggið frá forsætisráðherra Kanada, Mark Carney [innlegg sem ég greindi ítarlega hér]. Carney lýsti því opinskátt yfir að hin svokallaða „reglubundna heimsskipan“ væri dauð – og efaðist jafnvel um að hún hefði nokkurn tíma verið til í raun. Hann viðurkenndi að þessi skipan hefði alltaf, að minnsta kosti að hluta, verið skáldskapur: skipan þar sem reglunum var beitt sértækt af yfirvaldinu til að treysta hagsmuni þess, á meðan undirgefin ríki léku með í sýndarmennskunni af því þau högnuðust á því.
En þetta samkomulag, hélt Carney fram, er nú hrunið eftir að Bandaríkin hafa beint þvingunartólum sínum gegn eigin vestrænu bandamönnum. „Þetta er ekki fullveldi. Þetta er iðkun fullveldis samtímis því að undirsetning er samþykkt,“ sagði hann, og vísaði auðsýnilega til hótana Trumps gegn Grænlandi – og Kanada sjálfu.
Niðurstaða Carneys er sú að vestræn miðlungsveldi verði að slíta sig frá röðum drottinvaldsins [hegemonsins] og samstilla sig til að veita því mótspyrnu.
Margir evrópskir leiðtogar í Davos virtust enduróma þessa afstöðu. „Að vera ánægður lénsmaður er eitt, að vera vansæll þræll er annað,“ sagði Bart De Wever, forsætisráðherra Belgíu. „Nú eru ekki tímar fyrir nýja heimsvaldastefnu eða nýja nýlendustefnu,“ lýsti Emmanuel Macron, forseti Frakklands, yfir. Frammi fyrir árásargjarnri og einhliða stefnu Trumps, „er kominn tími til að grípa þetta tækifæri og byggja nýja sjálfstæða Evrópu,“ hélt Ursula von der Leyen, forseti framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins, fram.
Slíkar yfirlýsingar hafa fengið suma álitsgjafa til að gefa í skyn að spennan milli Evrópu og Bandaríkjanna, sem hefur kraumað síðan Trump kom til valda á ný, sé að magnast upp í hreina uppreisn gegn Washington. Nánari skoðun bendir til að veruleikinn sé allt annar.
Fyrsta vísbending felst í því að allir evrópskir leiðtogar í Davos – líkt og Carney sjálfur – staðfestu skuldbindingu sína við NATO og staðgengilsstríðið í Úkraínu. Hvernig getur maður á trúverðugan hátt þóst leita „sjálfstæðis“ frá Bandaríkjunum á meðan maður er áfram fastur í NATO – aðalverkfæri Washingtons við að undirsetja vestræna „bandamenn“ hernaðarlega – og styður í verki staðgengilsstríð sem hefur drifið áfram efnahagslega hnignun og geopólitíska undirsetningu (lénsskyldu) Evrópu?
Mikið er nú rætt um svokallað „evrópskt NATO“ – NATO án Bandaríkjanna. En þetta er ímyndun. NATO er skipulagslega bundið forystu, hernaðargetu og stjórnskipulagi Bandaríkjanna. Þannig táknar evrópsk endurvopnun innan NATO ekki rof á núverandi skipan; heldur styrkir hún Atlantshafskerfið sjálft og dýpkar tengslin sem gera Evrópu háða hinu norður-ameríska valdi. Þetta ætti að eyða öllum blekkingum um evrópskt hernaðarlegt sjálfræði eða fullveldi.
Grænland er augljósasta dæmið um gjána milli orðræðu og efnislegs veruleika. Opinberlega þykjast evrópskir leiðtogar vera verjendur fullveldis Danmerkur og fordæma innlimunarhótanir Trumps sem brot á alþjóðalögum. Í reynd hafa þeir þó þegar gripið til þess að vígvæða Grænland – og norðurslóðir almennt – innan ramma NATO. Mark Rutte, framkvæmdastjóri NATO, gerði þetta ljóst í Davos: „Trump forseti og aðrir leiðtogar hafa rétt fyrir sér. Við verðum að gera meira þar. Við verðum að vernda norðurslóðir gegn rússneskum og kínverskum áhrifum.“
Þessi afstaða er gjarnan sett fram sem valkostur við hótanir Trumps. En í raun jafngildir hún uppgjöf fyrir þeim: Grænland er í raun sett undir stjórn Bandaríkjanna í gegnum NATO. Trump sjálfur hefur stært sig af því að yfirstandandi samningaviðræður gefi Bandaríkjunum „fullan aðgang“ án þess að Bandaríkin „borgi neitt“.
Það er kaldhæðnislegt að þetta er kennslubókardæmi um einmitt það „sýndarfullveldi“ sem Carney sjálfur gagnrýndi – afstaða sem talar tungumál sjálfræðis á meðan hún samþykkir alveg undirgefnina sem efnislega staðreynd gegnum samþætt stjórnskipulag NATO, bandarísk-stýrða mikilvæga innviði og vestrænt fjármálakerfi.
Á meðan er, þrátt fyrir allt talið um sjálfsákvörðunarrétt Grænlands, óskum Grænlendinga sjálfra ýtt til hliðar. Margir íbúar hafa lýst yfir gremju yfir því að vera meðhöndlaðir sem hlutir í landfræðilegum samningum frekar en sem fólk með sjálfræði. Þótt sumir Grænlendingar sjái þörf fyrir aukið eftirlit og öryggi á norðurslóðum vegna alþjóðlegrar spennu, leggja þeir áherslu á að það ætti ekki að vera á kostnað fullveldis eða notað til að réttlæta yfirráð utanfrá. En raunveruleikinn er sá að ákvörðunin hefur þegar verið tekin óháð samþykki heimamanna.
Því má spyrja hvort þessi atburðarás jafngildi klassískri „vonda löggan-góða löggan“ taktík sem er hönnuð til að ná því langþráða markmiði að vígvæða Grænland. Rökfræðin er kunnugleg: fyrst er versta mögulega atburðarás kynnt; síðan er „önnur“ lausn – sem lengi hefur verið sóst eftir en hingað til verið pólitískt óframkvæmanleg – kynnt sem eina raunhæfa leiðin til að koma í veg fyrir hörmungar.
Að lokum virðist orðræðan í Davos um sjálfstæði [sjálfsákvörðun] og mótspyrnu varla vera geópólitískur vendipunktur, frekar er hún endur-nafngjöf heimsveldisins þar sem tungumál fullveldis er í vaxandi mæli mæli notað, jafnvel þótt fyrirkomulag ósjálfstæðis haldist óbreytt og jafnvel styrkist.
* **
Thomas Fazi er ítalskur blaðamaður, rithöfundur og sósíalisti. Hefur m.a. skrifað bækurnar The Battle for Europe: How an Elite Hijacked a Continent og Reclaiming the State: A Progressive Vision of Sovereignty for a Post-Neoliberal World. Greinin birtistá vefsíðu Fazi 3. febrúar. https://substack.com/home/post/p-186739733
