Nú þegar styttist í þjóðaratkvæðagreiðsluna 29. ágúst nk. um áframhald aðildarviðræðna við ESB verða fullyrðingar ýmissa já-sinna um gæði sambandsins meira og meira áberandi. Samkvæmt því sem maður sér frá þeim á samfélagsmiðlum og í greinaskrifum í fjölmiðlum virðist allt vera betra í ESB en á Íslandi og raunar virðast þeir stundum halda því fram að öll íslensk vandamál muni beinlínis þurrkast út við inngönguna. Sama hvort það er spilling, vextir, verðbólga o.s.frv. – þetta mun allt lagast af sjálfu sér um leið og við göngum inn eða í versta falli á nokkrum mánuðum. Í þessu greinarkorni mun undirritaður kíkja á nokkra þessara þátta og bera saman stöðu þeirra á Íslandi annars vegar og í ESB hins vegar. Þar sem undirritaður býr í ESB landinu Portúgal mun hann í einhverjum tilfellum taka aðstæður þar sem dæmi með þeim fyrirvara að eitt land getur aldrei verið samnefnari fyrir öll ESB löndin.

1. Það er engin spilling í ESB – spilling mun hverfa á Íslandi við inngönguna.

Sumir, sem skrifa á FaceBook virðast oft halda að spilling sé séríslenskt fyrirbæri, þekkist ekki í ESB og muni hverfa við inngönguna. Það er nú öðru nær.

Þann 7. nóvember 2023 handtóku portúgalskir saksóknarar Vítor Escária, starfsmannastjóra António Costa, þáverandi forsætisráðherra Portúgal, og lýstu João Galamba formlega grunaðan í rannsókn á meintri spillingu í litíumnámuvinnslu, framleiðslu á grænu vetni og samningum um gagnaver. Yfir 40 húsleitir voru gerðar, sumar þeirra í stjórnar- og sveitarstjórnarbyggingum, þar á meðal skrifstofu Escária, innviðaráðuneytinu og umhverfis- og loftslagsráðuneytinu. Costa var einnig grunaður um að hafa gert samningana um litíum og grænt vetni mögulega og Hæstiréttur átti að rannsaka málið. Sjá hér. Costa sagði af sér sama dag. Stjórn ESB verðlaunaði hann með feitu embætti (forseti Evrópuráðsins) þó að rannsókninni væri ekki lokið og raunar er hún enn í gangi. Sjá hér.

Spillingamál á efstu stöðum koma upp árlega í flestum Evrópulöndum og eru ESB löndin þar ekki undanskilin. Hér verður látið nægja að minnast á mál Nicolas Sarkozy í Frakklandi og mál sem tengjast Ursulu von der Leyen, sjálfum framkvæmdastjóra ESB. Þá má nefna að flest, ef ekki öll, ESB lönd hundsa tilskipanir frá Brussel eins þeim sýnist og má kalla það eins konar spillingu.

2. Vextir í ESB eru miklu lægri en á Íslandi og munu sjálfkrafa lækka á Íslandi við inngönguna.

Það er líklega rétt að vextir á húsnæðislánum eru yfirleitt lægri í ESB löndum en á Íslandi. Þetta helst þó í hendur við aðra þætti, svo sem verðbólgu, sem verður vikið að síðar. Hins vegar gengur ekki að miða eingöngu við stýrivexti evrópska seðlabankans og vexti á húsnæðislánum.

Í Portúgal eru vextir talsvert hærri en stýrivextirnir gefa til kynna. Á heimasíðu Millennium BCP (viðskiptabanki undirritaðs) eru t.d. persónuleg lán og lán til kaupa á notuðum bíl með u.þ.b. 11% TAEG (vextir plús lántökukostnaður). Yfirdráttarlán, kreditkortalán og raðgreiðslur bera enn hærri vexti, allt að 19% TAEG. Enn fremur eru húsnæðislán með 5,6-6,6% TAEG, sem er töluvert yfir stýrivöxtunum.

Á Íslandi eru húsnæðislán ýmist hrein vaxtalán eða með vísitölutryggingu. Það er alveg rétt að afborganir af þessum lánum á Íslandi eru mjög þungar en þær eru ekkert léttari í láglaunalandinu Portúgal. Enn fremur er ekki sjálfgefið að vextir muni lækka á Íslandi við það eitt að ganga í ESB svo ekki sé talað um að taka upp evru.

3. Það er engin verðbólga í ESB og verðbólgan á Íslandi mun sjálfkrafa lækka (jafnvel hverfa) við inngönguna.

Samkvæmt mælingum Europa Central Bank var meðalverðbólga í ESB 2,6% í maí sl., minnst rúmlega 1% í Lúxembourg og mest tæp 6% í Búlgaríu. Orkutengd verðbólga var 10,8%. Í Sviss var engin verðbólga en 7,75% á Íslandi á sama tíma. Nú eru hvorki Sviss né Ísland í ESB og hvorugt landið með evru, þannig að það eru einhverjir aðrir þættir en ESB, sem skýra þennan mikla mun. Það er því engan veginn víst að verðbólga muni lækka á Íslandi við það eitt að ganga í ESB.

Hér í Portúgal (og víðar í ESB) fór verðbólgan yfir 10% í kjölfar covid. Portúgalar (og a.m.k. Spánverjar) brugðust við með því að afnema tímabundið virðisaukaskatt á matvælum og lækkaði það verðbólguna talsvert. Hún er núna rúm 3% í Portúgal en verð á jarðefnaeldsneyti hefur hækkað mjög mikið af vel þekktum orsökum.

4. Verð á nauðsynjavörum, t.d. matvælum mun sjálfkrafa lækka á Íslandi við inngönguna.

Mörgum hefur orðið tíðrætt um hátt matvælaverð á Íslandi. Það er alveg rétt að matur er dýr á Íslandi en það verður að horfa á þetta í samhengi við kaupmátt. Meðallaun á Íslandi eftir skatt eru um Ikr 800.000 (€5.500) á mánuði en t.d. í Portúgal eru þau um €1.200 (Ikr 173.500). Lægstu laun í Portúgal eftir skatt eru um €819 á mánuði en á Íslandi um Ikr 360.000. Kíló af t.d. nautalund á Íslandi kostar um Ikr 13.500 en um €17 í Portúgal. Hlutfall af meðallaunum er því um 1,7% á Íslandi en um 1,4% í Portúgal. Miðað við lægstu laun er þetta hlutfall um 3,6% á Íslandi en um 2% í Portúgal. Munurinn er því ekkert voðalega mikill og alls óvíst að hann myndi lækka við inngöngu Íslands í ESB.

5. ESB hefur stuðlað að friði í Evrópu, jafnvel komið í veg fyrir stríð í Evrópu frá stríðslokum.

Það er fljótgert að hrekja þetta. Nægir þar að nefna Balkanstríðin og stríðið í Úkraínu. Þessi lönd eru/voru að sönnu ekki í ESB en staðreyndin er samt sem áður sú að ESB hefur ekkert gert til að hindra stríð innan Evrópu, frekar þvert á móti. Reyndar er hernaðaruppbygging í ESB orðin slík að miklu fremur mætti kalla það hernaðarbandalag en boðbera friðar. Í mars 2025 samþykkti t.d. leiðtogafundur ESB „Endurvopnunaráætlun Evrópu“ (ReArm Europa plan), m.a.s. áður en NATO gerði slíkt hið sama. Þá má nefna þegjandi og á stundum opinberan stuðning við t.d. þjóðarmorð zionista á Gaza og innrás BNA í Venezúela og Íran.

6. Almenningur nær endum saman í ESB.

Mér er sem ég sjái Portúgala á lágmarkslaunum greiða vexti af húsnæðisláninu sínu og eiga samt eftir fyrir nauðsynjum út mánuðinn. Þá er einn liður ónefndur (og vandlega skautað hjá af já-sinnum): Atvinnuleysið.

Atvinnuleysi á Íslandi var 5,6% í maí sl. Vissulega of hátt, sérstaklega þegar miðað er við verðbólguna. En samkvæmt Eurostat var meðalatvinnuleysi í ESB 6% í október 2025 og aðeins meira á evrusvæðinu. Á sama tíma var atvinnuleysi meðal ungs fólks í ESB 15,2% (8,3% á Íslandi) og litlu lægra á evrusvæðinu. Í sumum þessara landa eru tölurnar alveg hrikalegar og verður ekki með nokkru móti séð að ungt fólk í þessum löndum „nái endum saman“.

7. Allt mun batna með upptöku evru.

Af hverju fóru evrulöndin Grikkland og Írland svona illa út úr hruninu 2008? Gæti verið að það tengist því að þessi lönd gátu ekki fellt gengið? Getur verið að það sé betra að vera með „stöðugan“ gjaldmiðil og nota atvinnuleysi sem hagstjórnartæki? Auk þess er langt í land að Ísland geti fullnægt öllum 5 skilyrðum Maastricht sáttmálans fyrir upptöku evru ef það verður þá nokkurn tíma.

8. Réttindi verkalýðs og almenns launafólks eru tryggð í ESB.

Árið 2019 fóru bílstjórar olíuflutningabíla í verkfall í Portúgal og þáverandi forsætisráðherra, „sósíalistinn“ António Costa, hótaði forsvarsmönnum viðkomandi stéttarfélaga málssókn ef verkfallið yrði ekki stöðvað. Viðbrögð ESB? Engin. Hér eru oft ráðnir verkfallsbrjótar þegar til verkfalla kemur – án nokkurra viðbragða af hálfu ESB.

ESB og forverar þess var ekki stofnað til að bæta eða varðveita kjör launafólks. Kola- og stálbandalagið var stofnað á sínum tíma til að koma í veg fyrir innbyrðis samkeppni kola- og stálframleiðenda í Evrópu, þ.e. standa vörð um hag atvinnurekenda, og arftakinn ESB er fyrst og fremst tæki til að gæta hagsmuna evrópsk auðvalds.

9. Það er verið að kjósa um áframhald samningaviðræðna en ekki aðildarviðræðna.

Jóhönnustjórnin fór ekkert leynt með að umsóknin var um aðild að ESB en ekki samningaviðræður. Þjóðaratkvæðagreiðslan í ágúst snýst því um áframhald aðildarviðræðna með tilheyrandi fyrirfram aðlögun en ekki að „kíkja í pakkann“. Sú hugmynd er blekking að því leyti að ef svarið verður já 29. ágúst hefst aðlögunarferli að ESB frá þeim degi. Þessu hafa verið gerð góð skil á öðrum vettvangi. Má þar nefna Heimssýn og Til vinstri við ESB.

Lokaorð.

Svo virðist að nauðhyggja sé helstu rök já-sinna. Við verðum að ganga í ESB af því að við getum ekki stjórnað okkur sjálf. Sama hvort horft er til hagstjórnar, velferðar, hagsmuna launafólks, útgerðarauðvaldsins o.s.frv. Þá var til lítils barist fyrir fullveldinu á sínum tíma, sjálfstæðinu og landhelginni svo eitthvað sé nefnt. Víst eigum við sem þjóð við ýmiss konar vanda etja eins og flestar þjóðir en þessi vandamál munu EKKI hverfa eins og dögg fyrir sólu við inngöngu í bandalag, sem er æðra þeim löndum, sem tilheyra bandalaginu. ESB mun EKKI leysa okka vandamál fyrir okkur. Það gerir enginn nema við sjálf.