„Evrópa“ byggir utanríkisstefnu sína á viðvarandi Rússafóbíu – á þeirri sýn og þeirri greiningu að Rússland  sé hin mikla öryggisógn við Evrópu, Rússland sé útþenslusinnað ríki í grundvallaratriðum og muni ráðast á Evrópu ef og þegar tækifæri gefst.

Vestur-Evrópa hefur búið við þessa trú og þessa greiningu allt frá stríðslokum 1945. Eftir lok Kalda stríðsins hefur Austur-Evrópa ekki síður gert hana að sinni, og fóbían hefur enn magnast eftir upphaf Úkraínustríðsins. Þessi greining/trú hefur leitt Evrópu til þess að beygja sig undir forsjá Bandaríkjanna í öryggismálum, raungerða gegnum NATO – reyndar í efnahagsmálum og á öðrum sviðum líka. Sú ráðstöfun myndar sjálft hryggjarstykkið í allri evrópskri utanríkismálastefnu. Undir sömu greiningu, og sömu drungalegu „vernd“ lónir líka Ísland, sem kunnugt er.

En greiningin er röng og fölsk.

Réttara er eftirfarandi: Rússland hefur vissulega oft átt í harkalegum átökum við evrósk og vestræn veldi undangengnar aldir – segjum tvær síðustu aldir. Öryggismálastefna Russlands hefur mótast af því að landið hefur átt í höggi við vestræn heimsveldi sem eru efnahagslega mun sterkari, og líka heimsvaldasinnaðri, en Rússland.

Í öllum meginatriðum hafa þessi átök gengið út á ásókn og ásælni vestrænna velda gegn Rússlandi annars vegar – yfirleitt á þann hátt að Rússland hefur litið á það sem tilvistarlega ógn við sig – og hins vegar varnarviðbrögð og öryggisráðstafanir Rússlads á móti. Í sjálfsvarnarskyni má segja. Stundum hafa varnarráðstafanir Rússlands tekið á sig form yfirgangs og stundum það form að reyna að koma á „öryggisbelti“ „vinsamlegra“ eða hlutlausra ríkja milli sín og hinna aðsækjandi vestrænu velda.

Úkraínustríðið, stríð með rætur og tilefni

Þegar Þýskaland var sameinað og Varsjárbandalagið lagt niður var Sovétleiðtogum lofað að NATO myndi ekki þenja sig  austar, „ekki tommu austar“, en sameinað Þýskaland. Sjá National Security Archive. Það loforð var ekki efnt sem kunnugt er, og árið 2008 samþykkti NATO í síðustu „lotu“ að að bæta einnig Úkraínu og Georgíu við útþenslu sína.

Árið 2014 var framkvæmt valdarán ofurhærgisinnaðra, andrússneskra afla í Kiev. Því var stjórnað af CIA. Rússland hafði fram að því aldrei gert neinar kröfur á hendur Úkraínu, en eftir valdaránið studdi Rússland aðskilnað Krímskaga frá Úkraínu, af ótta við að missa ella einu suðurhafsflotastöð sína í Sevastopol til NATO. Valdaránið leiddi líka af sér bogarastríð gegn aðskilnaðarhreyfingu rússneskumælenda í Donbas sem ekki viðurkenndu stjórnvöldin í Kiev.  

Á sínum tíma viðurkenndi Jens Stoltenberg að innrás Rússa í Úkraínu 2022 hefði ekk komið eins og „tilefnislaus“ þruma úr heiðskíru lofti. Rússar hefðu þvert á móti sett fram kröfu fyrirfram um að NATO stöðvaði útþenslu sína (krafa um hlutleysi Úkraínu) og heimtaði líka öryggistryggingar fyrir Rússland, ella myndu Rússar „bregðast við hernaðarlega“. Með orðum Stoltenbergs:

Bakgrunnurinn var sá að Pútín forseti lýsti yfir haustið 2021, og m.a.s. sendi hann samningsuppkast sem þeir vildu að við undirrituðum, um að lofa engri frekari NATO-útvíkkun. Það var það sem þeir sendu okkur, og var skilyrðið fyrir því að ekki yrði ráðist inn í Úkraínu. Auðvitað undirrituðum við það ekki. 

Úkraínudeilan snérist um útþenslu NATO. En frá byrjun lagði Vestrið fram allt aðra greiningu á henni, nefnilega þá greiningu að deilan snérist um útþenslustefnu Rússlands. Á innrásardaginn, þann 24. febrúar 2022, lagði Joe Biden línuna um hvernig túlka bæri innrás Pútíns:  

Þetta snerist aldrei um raunverulegar öryggisáhyggjur af þeirra hálfu. Það snerist alltaf um nakta árásarhneigð, um löngun Pútíns í heimsveldi með öllum hugsanlegum meðulum, um að kúga nágranna Rússlands gegnum þvingun og spillingu, um að breyta landamærum með ofbeldi og, að lokum, að kjósa stríð án nokkurs tilefnis.

Og í „State of Union Address“ til Bandaríkjaþings nokkru síðar bætti Biden því við að þetta væri nú bara fyrsta skref í útþenslu Rússa: „If anybody in this room thinks Putin will stop at Ukraine, I assure you he will not.“

Ef málið snýst um gagnkvæmt öryggi er lausnin samningar milli aðila. En ef málið hins vegar snýst um nakta og tilefnislausa útþenslustefnu árásaraðilans er allur samningsvilji „friðkaupastefna“ sem þjónar árásaraðilanum, með tilvísun í Munchen 1938.

Með innrásinni vildi Pútín hins vegar þvinga Úkraínu að samningaborði, sem tókst þar sem friðarviðræður hófust strax á fyrstu vikum stríðsins (Istanbúl). Algert aðalatriði í þeim af hálfu Rússa var að tryggja hlutleysi Úkraínu, það er viðurkennt af samningamönnum Úkraínu. En áður en til undirskrifta kom komu skilaboð frá Bandaríkjunum, Bretlandi og NATO: Þið hafið okkur að baki, „let‘s just fight“. Sjá t.d. Ukrainska Pravda. Úkraínska þjóðin vildi alls ekki stríð en Bandaríkin höfðu þá í reynd yfirtekið stjórnkerfið í landinu, og dæmdu hana til stríðs – til síðasta manns.

Það hefur verið grundvallarafstaða Vestursins í Úkraínudeilunni, og alveg sérstaklega afstaða „Evrópu“, að ekki skuli semja við Rússa. Donald Trump hefur breytt þeirri opinberu afstöðu, en bara í orði – „Evrópa“ hefur alls ekki breytt henni.

Í upphafi stríðsins voru landakröfur Rússa á hendur Úkraínu mjög litlar, fyrir utan Krím – þær snertu bara stöðu og þjóðréttindi Donbasbúa – en eftir því sem stríðið dregst á langinn, samningaleið er hafnað og fjandskapur vex hafa Rússar gert harðari landakröfur, þ.e. kröfur um stærri rússneskumælandi landsvæði.

Helstu stríð gegn Rússlandi undanfarnar tvær aldir

Helstu stríð og ásóknir þessarar tegundar sem um ræðir eru eftirfarandi: Napóleonstríðið, Krímstríðið, Heimstyrjöldin fyrri, borgara- og innrásarstríðið 1918-1922, Föðurlandsstríðið mikla 1941-1945 og loks sókn NATO upp að landamærum Rússlands sem endaði með Úkraínustríðinu. 

Framantalin stríðsátök voru af Rússlands hálfu varnarstríð gegn innrásum og árásum á landið. Það af stríðsátökunum sem helst yrðu kennd við útþenslustríð af Rússlands hálfu er í Heimstyrjöldinni fyrri. Rússland réðist inn í Austur-Prússland í byrjun stríðsins, í september 1914 – en gerði það samt ekki fyrr en eftir að Þýskaland hafði að fyrra bragði sagt Rússlandi stríð á hendur 1. september það ár. Sá herleiðangur hlýtur þess vegna að skoðast sem viðbrögð við því.

Það er ástæðulaust að neita því að á sköpunatíma Rússaveldis var Rússland útþenslusinnað landvinningaríki, og stækkaði ört, fyrst í baráttu við Mongóla, svo Pólverja, Svía og Tyrki öðrum fremur. En við ætlum hér einkum að tala um tímabilið eftir þann tíma, frá og með Napóleontímanum, en Napóleon hertók Moskvu árið 1812.

Sú greining sem eftirfarandi grein fylgir er í fyrsta lagi sú að utanríkis- og öryggismálastefna  Rússlands endurspegli mjög mikla samfellu umræddar rúmu tvær aldir, þrátt fyrir mjög mismunandi stjórnarfar þar í landi á ólíkum tímum. Í öðru lagi er leiðarstefið það að kalla megi stefnu Rússlands í öryggismálum á þessu tímabili í öllum meginatriðum harða þjóðvarnar- og landvarnarpólitík en að hún hafi ekki einkennst af útþenslustefnu, a.m.k. ekki gagnvart Evrópu. Vissulega hefur Rússland í sumum þessara átaka sýnt grönnum sínum yfirgang og ekki alltaf virt fullveldi þeirra, en þar er samt á ferðinni eitthvað annað en útþenslustefna. Eðlilegra að skoða sem birtingarmynd landvarnar- og öryggisstefnu, eins og brátt mun sagt mun verða.

Gamlar átakalínur: baráttan um Evrasíu

Það er enginn vegur að skoða eða skilja Úkraínustríðið sem einangraðan atburð eða ferli sem hófst í febrúar 2022. Hinar sögulegu átakalínur kringum Úkraínudeiluna, og þó enn frekar átakalínur milli Rússlands og Vestursins, eru langar. Þar dugir altént ekki minna en ein til tvær aldir til skoðunar. Í öðru lagi er ekki ráðlegt – til skilnings á deilunni – að einblína á Úkrínu eina og sér.

Fyrst þarf að minnast á heimsvaldastefnuna. Í upphafi 20. aldar hafði keppni stórvelda um nýlendurnar breyst í baráttu nýs eðlis: ekki baráttu um mjög afmörkuð heimsveldissvæði og yfirráðasvæði eins og áður var heldur baráttu á milli ríkja ásamt auðhringum þeirra, baráttu fyrir hnattrænum yfirráðum í sífellt samþættaðra heimsvaldakerfi.

Í þessu heimsvaldakerfi í upphafi 20. aldar hafði Bretland ennþá ríkjandi stöðu (eins og á 19. öld). Halford Mackinder var helsti kenningasmiður Breta um hnattræn stjórnmál (geopolitics). Mackinder er þekktastur fyrir kenningu sína um Hjartalandið: Að hans sögn gætu yfirráð yfir því sem hann kallaði „ heims-eyjuna“ (hin samföstu meginlönd Evrópu, Asíu og Afríku) og gegnum það yfirráð í öllum heiminum aðeins fengist með því að ráða yfir Hjartalandinu – hinum miklu löndum Evrasíu sem ná yfir Evrópu, Rússland og Mið-Asíu.

Eins og Mackinder orðaði það: „Sá sem ræður Austur-Evrópu ræður yfir Hjartalandinu: Sá sem ræður Hjartalandinu ræður yfir Heimseyjunni: Sá sem ræður Heimseyjunni ræður yfir heiminum.“ Ennfremur sá hann fram á að á hinni nýju öld, öld Evrasíu, yrðu völd yfir landi meira úrslitaatriði en völd yfir höfunum.

Allt frá 16. öld höfðu evrópsk sjóveldi drottnað yfir heiminum til arðráns – í krafti þess að ráða höfunum, helstu flutningsleiðum og þar með heimsviðskiptum. Vestrið hafi tekið völdin á hnettinum. Á 19. öld náði Bretland eitt og sér stöðu sem hnattrænt ofurvald eða „hegemón“. Á þeirri öld leituðust þeir m.a. við að hindra áhrif Rússa í Mið-Asíu, í því sem þeir nefndu The Great Game. Bretland var þá risaveldi og stóð um 1870 fyrir helmingi af iðnframleiðslu heimsins.  

Á 20. öld mætti Bretland í tvígang alvarlegustu áskoruninni um heimsyfirráð frá Þýskalandi sem skorti nýlendur og leitaði í staðinn eftir „lífsrými“ með því að reyna að leggja undir sig Rússland og aðrar slavneskar þjóðirnar, þ.e.a.s. Hjartalandið , en tókst það ekki. Sjá hér eða hér 

Úrslit seinni heimstyrjaldarinnar leiddu til ákveðinnar tímabundinnar tvískiptingar heimsins, annars vegar í Vesturblokk og hins vegar Austurblokk þar sem Sovétríkin réðu mestu. Berserksgangur og síðan fall þýska nasismans hafði enn fremur leitt til þess að minna fór fyrir opinberum áformum heimsvaldasinna um heimsyfirráð en áður. Tími Kalda stríðsins var 40 ára bil þar sem heimsvaldasinnum þótti illt til fanga, bæði vegna þjóðfrelsisbaráttu nýlendna og hins vegar vegna herstyrks og pólitísks styrks Sovétríkjanna.

Í Heimsyrjöldinni síðari urðu Bandaríkin forusturíki heimskapítalismans og höfðu tekið við hinni leiðandi stöðu í «geópólitík» af Bretlandi. Bandaríkin eru sömuleiðis sjóveldi og þau tóku upp þá stefnu Breta að drottna yfir Evrasíu frá ströndum hennar og jaðarsvæðum. Til þess að það mætti takast þurfti í fyrsta lagi að ráða yfir öllum helstu höfum og flutningsleiðum heims. Í öðru lagi þurfti að hindra samtengingu/samþættingu helstu stórvelda í Evrasíu, hindra að þau næðu stjórn á meginlandinu mikla frá landi. Fyrst þurfti einkum að hindra bandalag milli Þýskalands og Rússlands og síðar bandalag milli Rússlands og Kína. Það þurfti að hindra landveldi Evrasíu í að starfa saman. Heimsvaldasinnum var nauðsynlegt að „deila og drottna“ til að geta ráðið yfir Hjartalandinu.   

1991: Kaldastríðsheimur breyttist í „einpóla heim”

Heimsvaldametnaður Bandaríkjanna varð ekki fyllilega ljós fyrr en á tímabili nakinnar heimsvaldastefnu sem fylgdi falli Sovétríkjanna. Aðeins fáum mánuðum eftir «fallið» sendi Paul Wolfowitz, aðstoðarutanríkisráðherra í stjórn Bush eldra, frá sér Defense Planning Guidance þar sem skrifað stóð: „Stefna okkar verður núna [eftir fall Sovétríkjanna] að endurstilla miðið, og miða að því að koma í veg fyrir að til verði nokkur hnattrænn keppinautur» [við Bandaríkin]. Wolfowitz undirstrikaði það að „Rússland verður áfram stekasta herveldi Evrasíu” og því væri mikilvægt að veikja hnattpólitíska stöðu þess áður en það næði sér aftur á strik. Til þess yrði að ná undir vestræn áhrif fyrrum fylgiríkjum Svovétríkjanna. Ennfremur „hefur það grundvallarþýðingu að viðhalda NATO sem undirstöðuverkfæri vestrænna varna og öryggis og einnig sem farvegi bandarískra áhrifa og þáttöku í öryggismálum Evrópu.” 

Þessi „Leiðarvísir varnarmála” frá Wolfowitz varð brátt viðtekinn af öllum helstu strategistum í Washington. Sá mikilvægasti þeirra, og helsti arkítekt bandarískrar “geópólitíkur” eftir 1991 var ekki Paul Wolfowitz heldur Zbigniew Brzezinski. Einnig hann taldi það helsta forgangsmál að hindra uppkomu mögulegs keppinauts – sérstaklega Rússlands, sló hann föstu. Í bók sinni The Grand Chessoard frá 1997 lagði hann fram „samþætta geóstrategíu fyrir Evrasíu“. Hann benti einnig á stöðu Úkraínu sem meginatriði, til að hindra að Rússland verði „evrasískt veldi“:

Úkraína, nýr og mikilvægur reitur á evrasíska taflborðinu, er hnattpólitískur hverfipunktur af því sjálf tilvera hennar sem sjálfstætt ríki hjálpar til að breyta Rússlandi. Án Úkraínu hættir Rússland að vera evrasískt veldi…. (2. kafli bókarinnar The Grand Chessboard frá 1997, bls 45).

Áherslan á austurstækkun NATO eftir brotthvarf Varsjárbandalags leiddi beint af áðurnefndri herstjórnarlist í Washington. Ekki eingöngu í Evrópu, af því eftir fall Sovétríkjanna 1991 köstuðu Bandaríkin sér út í mikla «enduruppskiptingu» áhrifasvæða, m.a. að tryggja full svæðisbundin yfirráð sín yfir Austurlöndum nær.

Yfirburðavald BNA/Vestursins eftir 1991 stafaði ekki síst af því að Rússland var þá á hnjánum og gat illa varið hagsmuni sína. En í fyllingu tímans kom að því að Rússland hætti að vera á hnjánum. NATO hélt engu að síður áfram austurstækkun sinni, og árekstrarnir gátu orðið alvarlegir þegar austurstækkunin rakst á vesturvegg Rússlands. Og viti menn: þegar Rússland náði sér af kreppu 10. áratugar tók það upp fyrri öryggismálastefnu, ekki ýkja ólíka þeirri sem landið fylgdi í aðdraganda Heimstyrjaldarinnar síðari.

Tvöfalt þjóðarmorð: „sameiginleg“ ábyrgð á heimsstyrjöldinni!

Áðurnefnd greining Washington og NATO á útþenslustefnu Rússlands bættist við evrópska hreyfingu um rússafóbíu sem reyndar var farin af stað fyrr. Það er hreyfing um söguendurskoðun, kenning um svokallað „tvöfalt þjóðarmorð“: Hreyfng þessi metur að jöfnu Helförina gegn gyðingum og hins vegar kúgun Sovétmanna á grönnum sínum á  tímanum kringum Heimsstyrjöldina síðari. Grunnhugsunin er að meta að jöfnu kommúnisma og nasisma. Reyndar er þessi hreyfing einmitt sprottin frá hinum rússafóbísku grannríkjum Rússlands, Eystrasaltslöndum og Póllandi á tímanum eftir fall Járntjaldsins 1989.

Úkraínsk þjóðernishyggja hefur svo lagt þessari hreyfingu til bitastæða viðbót: söguskýringu á hungursneyðinni í Úkraínu 1933 sem “Holodomor”, þ.e.a.s. sem þjóðarmorð “af ásetningi” eins og t.d. Alþingi Íslendinga ályktaði vorið 2023.

En sérstaklega endurskoðar hreyfingin um „tvöfalt þjóðarmorð“ þá viðteknu sagnfræði að Þýskaland eitt hafi verið upphafsaðili Heimsstyrjaldarinnar síðari (í Evrópu), en segir í staðinn að Þýskaland og Sovétríkin beri sameiginlega ábyrgðina á stríðinu. Í september 2019,  þegar liðin voru 80 ár frá upphafi Heimstyrjaldarinnar síðari, samþykkti Evrópuþingið í Brussel „Ályktun um mikilvægi evrópskra minninga fyrir framtíð Evrópu.“ Ályktunin gekk mjög langt í því að gera Sovétríkin og Þýskaland sameiginlega ábyrg fyrir Heimsstyrjöldinni siðari, og skv. ályktuninni var styrjöldin

bein afleiðing af hinum illræmda sovét-nasíska griðasáttmála… [sem] skipti Evrópu og landsvæðum fullvalda ríkja á milli þessara alræðisstjórna og gerðu þau að áhrifasvæðum, sem opnaði leiðina að styrjöldinni.

Að sinni má vísa í grein sem birt var hér á síðunni og var svar við umræddri ályktun Evrópuþingsins árið 2019. En í síðari greininni fjöllum við m.a. um griðarsamninginn og ýmis eftirmál hans í utanríkis- og öryggismálastefnu Rússa, sem eiga sér vissa samsvörun í Úktraínustríðinu: hernám Austur-Póllands 1939, Vetrarstríðið í Finnlandi 1939/40 og innlimun Eystrasaltsríkjanna 1940.

Mynd yfir grein: Bandamenn (einkum Bretar, Frakkar, Tyrkir) hertaka Sevastopol á Krím árið 1855 eftir 318 daga umsátur (Popular Graphic Arts/US Library of Congress/Wikimedia Commons)