Jeffrey Sachs leggur hér fram mikilvæga greiningin á Íransdeilunni. Sachs segir árás Trumps á Íran 28. febrúar hafa verið hugsaða sem eins dags valdaskiptaaðgerð að fyrirmynd Venesúela, áætlun sem hrundi á nokkrum klukkustundum eftir að Íranski byltingarvörðurinn (IRGC) endurskipulagði stjórnkerfi sitt og hóf hrikalega gagnárás. Þar sem Hormússund er lokað að hluta og olíuverð sveiflast á milli 100 og 120 dollara á tunnu, varar Sachs við því að heimurinn standi frammi fyrir framboðssjokki sem gæti orðið miklu verra en stöðnunar-verðbólgukreppur áttunda áratugarins, óháð því hvort land flytur út eða inn olíu. Fyrir utan efnahagsmálin kemur Sachs með harða ákæru á hendur bandarískri utanríkisstefnu/diplómatíi. Er heimurinn þegar farinn að gjalda fyrir mestu utanríkispólitísku reikniskekkju aldarinnar?

Alexander Mercouris: Við erum í óvenjulegri stöðu, mér sýnist Bandaríkin hafa byrjað stríð 28. febrúar án þess að skilja andstæðing sinn, á skelfilegum forsendum og með stórfelld og skelfileg markmið. Markmiðum hefur ekki verið náð, forsendurnar eru brostnar og nú eru þeir ekki vissir um hvað skuli gera eða hvert skuli stefna því mótstaðan frá Íran reyndist miklu árangursríkari en þeir gátu nokkurn tíma ímyndað sér, og það sem við sjáum er Trumpstjórnina skipta úr einni stefnu yfir í næstu og svo þá næstu og enn aðra, meðan hún reynir að finna leið út.

Við horfum til hugsanlegra samningaviðræðna, og enginn er betri til að ræða við um þá hluti, um stríð og frið, en prófessor Sachs. Hann er með okkur í takmarkaðan tíma, svo við skulum fara beint í það. Prófessor Sachs, í fyrsta lagi: ertu sammála lýsingu minni og geta samningaviðræður, ef þær eru háðar í góðri trú, leitt okkur að niðurstöðu þar sem við gætum náð friði?

Valdaskiptaaðgerð að fyrirmynd Venesúela – og hlutverk Netanyahús

Jeffrey Sachs: Ég er alveg sammála lýsingu þinni. Það kemur ekki á óvart, þú hefur haft rétt fyrir þér frá upphafi. Þetta var stjórnarskiptaaðgerð í Íran sem átti að vera eins dags aðgerð. Ég held að fyrirmyndin hafi verið Venesúela. Og Venesúela er mjög áhugavert tilfelli, það var tilfelli þar sem Bandaríkin fluttu eða rændu forseta Venesúela, gerðu einhvers konar samning við restina af ríkisstjórninni, í raun við varaforsetann sem varð starfandi forseti, svo lýstu þau yfir sigri.

Ég held að þetta sé líklega það sem Trump hafði í huga, eftir því sem við komumst að meiru, og það sem Netanyahu og yfirmaður Mossad lofuðu Trump að þetta yrði mjög fljótafgreitt mál, stjórnvöldin yrðu tekin úr umferð. Trump sagði strax eftir fyrstu drápin á æðsta leiðtoganum og írönsku forystunni: „Ég mun velja næsta leiðtoga,“ eins og hann hafði gert á vissan hátt í Venesúela. Og ég held að þeir hafi líklega haft eitthvað meira undirbúið en við höfum heyrt til þessa, þeir héldu það augljóslega sjálfir, en í raun var það allt saman katastrófa, og það var ljóst innan nokkurra klukkustunda.

Í raun tókst Írönum strax að endurskipuleggja pólitíska forystu sína og hernaðarlega stjórnkeðju. Íranska byltingarvarðliðið (IRGC) tók í raun yfir aðgerðir, sérstaklega á fyrstu klukkustundunum, með trúverðuga getu til að greiða högg tilbaka, með miklum skaða fyrir Bandaríkin, fyrir Persaflóaríkin og fyrir Ísrael.

Gagnárás Írans og tveir kostir Trumps

Sem sagt, við munum komast að meiru um raunverulegan skaða sem varð á þessum fyrstu klukkustundum af völdum írönsku gagnárásanna, en eftir því sem upplýsingarnar verða skýrari og skýrari undanfarna daga, eykst skaðamatið. Með öðrum orðum, innan fárra klukkustunda var gagnárás Írans 28. febrúar og á fyrstu dögum mars nokkuð hrikaleg.

Síðan þá hefur Trump verið að leita að einhverri leið út úr þessu. Kostirnir eru einhvers konar stigmögnun sem ég held að hafi verið hans fyrsta ósk, en þar sem hann mætti lokuðum dyrum alls staðar og engum raunverulegum hernaðarlegum valkosti. Hinn var að komast einhvern veginn út, lýsa yfir sigri, eins og hans er siður, og binda enda á klúðrið.

Markmið Netanyahus: að halda Bandaríkjunum við stríðið hvað sem það kostar

Þetta voru tveir leiðtogar, Trump og Netanyahu, sem fóru saman í þetta og hvatir Netanyahus eru greinilega þær að halda Bandaríkjunum í þessu stríði. Það hefur verið draumur hans í nokkra áratugi. Og hann fékk loksins forseta jafn vanhæfan og kærulausan og Trump til að gera það sem hann vildi. Hann reyndi við alla aðra forseta, við Clinton, við Bush yngri, við Obama, jafnvel við Trump á fyrra kjörtímabili og svo við Biden. Enginn beit á agnið. Það þurfti þennan algjörlega vanhæfa forseta okkar, sem taldi sig nýkominn úr miklum sigri í Venesúela, til að bíta á agnið. En Netanyahu vill halda stríðinu gangandi, það er engin spurning. Hann hefur gert allt sem hægt er við hvert tækifæri til að brjóta samninga, til að brjóta bráðabirgðavopnahlé. Ríkisstjórn hans lýsir stöðugt yfir hversu mikilvægt sé að stríðið haldi áfram þar til Íran er gereytt.

Þrýstingurinn á Trump, skoðanakannanir, miðtímabilskosningar, skilaboð frá Sádum og Rússlandi

En Trump fær þrýsting frá öllum, líklega jafnvel frá hörðustu stuðningsmönnum hans í flokknum en líka sérstaklega frá bandaríska hernum, frá Sádum, frá Rússum – mjög mikilvægt, frá Pútín forseta beint – hugsandi líka um yfirvofandi heimsókn til Peking innan fárra daga og með hrapandi fylgi sitt og miðtímabilskosningar fram undan í nóvember, vill Trump finna leið út. Verður „umsamið samkomulag“? Þú þarft ekki raunverulega á honum að halda til að komast út. Þú þarft bara að hætta og lýsa yfir sigri, eins og Trump mun gera.

Af hverju víðtækur friðarsamningur er út af borðinu

Það gæti verið plástrað eitthvað saman sem er kallað samningur. Hugmyndin um víðtækan samning, held ég, er í rauninni út af borðinu, nánast óhugsandi í núverandi samhengi. Með „víðtækan“ á ég við samning sem myndi ekki aðeins binda enda á stríðið, heldur einnig taka á öllum öðrum málum sem eru á borðinu, kjarnorkumálinu, refsiaðgerðunum gegn Íran, frystum eignum, öryggisfyrirkomulagi í Persaflóa og víðtækara öryggisfyrirkomulagi í Miðausturlöndum. Og munum auðvitað að Ísrael er á þessari stundu að varpa sprengjum á Beirút og ráðast á bandamann Írans, Hezbollah, í Líbanon. Hugmyndin um einhvers konar víðtæka sátt um þessi mál er ekki raunhæf og ekki einu sinni raunverulega í umræðunni.

Íranar sögðu viturlega: „Við skulum bara binda enda á stríðið og svo snúum við okkur að hinum málunum.“ Trump er líklega að færast í þá átt.. Auðvitað með þessari algjörlega afstofnanavæddu bandarísku ríkisstjórn sem er í langt gengnu niðbrotsástandi þar sem engin augljós ferli eru, engar sýnilegar skipulegar umræður af neinu tagi fara fram. Allt er svolítið ófyrirsjáanlegt, en mér sýnist Trump vera að reyna að binda enda á átökin, koma sér út, lýsa yfir sigri, og það verður kannski kynnt sem einhvers konar samningaviðræður, en í raun verður það bara endir á hörmulegum einhliða aðgerðum af hálfu Ísraels og Bandaríkjanna.

Hormússund og alþjóðahagkerfið

Mercouris: Geturðu rætt um ástandið við Hormússund og sérstaklega hvaða áhrif þetta hefur á alþjóðahagkerfið? Ég held að þetta sé nokkuð sem hvorki Trump né ráðgjafar hans hafi nokkurn tíma ímyndað sér að gæti gerst. Svo er það skoðun sem er víða á kreiki og birtist einnig í mörgum evrópskum fjölmiðlum að Bandaríkin verði í raun ekki fyrir áhrifum af því sem er að gerast við Hormússund, að Evrópubúar gætu farið illa út úr því, að Asía gæti farið illa út úr því, en að Trump sé alveg sama um það, og að Bandaríkin sem olíuframleiðandi og útflytjandi, séu í góðum málum. Geturðu rætt allt þetta og sagt okkur hvaða áhrif þetta hefur – og er þetta eitthvað sem setur þrýsting á Trump til að finna einhvers konar lausn til að opna sundið aftur, það er auðvitað lykilatriðið. Ég held að við verðum að muna eftir þeim orðum Mark Twain að stríð sé aðferð Guðs til að kenna Bandaríkjamönnum landafræði.

Olíuhækkun 50%, tvöföld lokun Hormúz og hættan við eyðingu innviða

Sachs: Og þegar stríðið hófst lærðu Bandaríkjamenn svolítið um hvar Íran væri og hvað Hormússund væri. Og Bandaríkjamenn heyrðu ítrekað að 30% af olíu heimsins flæddi um sundið. Og svo fóru þeir að læra að afleiddar vörur, sérstaklega jarðolíuefni, þvagefni [nýtt í köfnunarefnisáburð] og annar áburður, helíum merkilegt nokk, málmar, álframleiðsla og svo framvegis – vegna orkumagnsins á Persaflóasvæðinu – eru einnig framleiddar og fluttar út og fara um Hormússund á heimsmarkaði. Þannig að strax eftir árásina 28. febrúar hækkaði olíu- og jarðgasverð snarlega. Það hækkaði upphaflega um 50% úr 65 til 70 dollurum á tunnu í yfir 100 dollara á tunnu. Og síðan hefur það sveiflast eftir því hversu lokað eða opið sundið er og hverjar væntingarnar eru varðandi brottflutning bandarísks herafla.

Trump gerði allt ótrúlega miklu flóknara með því að bregðast við vopnahléi með bandarísku hafnbanni ofan á lokun Írans á sundinu. Þannig að við erum með þessa mikilvægu siglingaleið í tvöfaldri herkví, báðar af nokkuð tvíræðum toga. En staðreyndin er sú að raunverulegt flæði olíu, gass og þessara annarra mikilvægu vara á heimsmarkaði hefur dregist verulega saman fram á þennan dag. Þetta hefur ekki verið endurreist. Og á meðan við tölum er verð á Brent-hráolíu aðeins yfir 100 dollurum á tunnu, sem á alla mælikvarða er mjög hátt, en það hafði náð 120 dollurum á tunnu og hærra fyrir aðeins nokkrum dögum. Og það er vegna tilfinningarinnar um að Bandaríkin séu núna líklega að gefa eftir sem verðið hefur lækkað snarlega.

„Framboðssjokk“, verra en olíukreppur áttunda áratugs og stöðnunarverðbólga

Hver eru þá áhrifin af öllu þessu? Það er það sem hagfræðingar kalla „framboðssjokk“. Það þýðir að ólíkt sumum efnahagssamdrætti sem stafar affjármála-paník eða samdrætti sem kemur vegna þess sem John Maynard Keyneskallaði „samdrátt í heildareftirspurn“. Þetta er efnahagskreppa sem stafar af þeirri hörðu staðreynd að efnislegar birgðir af orku og öðrum framleiðsluþáttum eru skyndilega skornar niður. Og það er mjög dramatísk tegund efnahagsáhrifa.Þau eru svo dramatísk að ég skrifaði doktorsritgerð mína fyrir 46 árumum þetta mál, olíusjokkin á áttunda áratugnum sem höfðu tvisvar kastað heimshagkerfinuút í óvenju sársaukafullan samdrátt, ásamtverðbólguskoti. Afleiðing sem var nefnd stöðnunarverðbólga –og ég skrifaði að ég held fyrstu bókina um stöðnunarverðbólgu á heimsvísu sem afleiðingu eða greiningu á þessum tveimur sjokkum.

Jæja, það sem hugsanlega er að gerast núna er miklu, miklu verra en það sem gerðist á áttunda áratugnum.Ástæðan er sú að á áttunda áratugnum var framboðsflæðið tvisvar skorið niður.Fyrst í kjölfar stríðsins 1973 milli Ísraels og nágranna þess ogsíðan 1979 vegna írönsku byltingarinnar. En það var niðurskurður á birgðum vegna óróa og pólitískra ákvarðana. Hins vegar er það sem hugsanlega er að gerast hér efnisleg eyðilegging á olíu- og gaslindum og innviðum, leiðslum, hreinsunarstöðvum, höfnum sem flytja olíu og gas og afleiddar vörur á heimsmarkaði. Og við höfum staðið á barmi efnislegrar eyðileggingar á orkukerfi Persaflóa. Allt frá 28. febrúar sagði Trump ítrekað: „Ég ætla að eyðileggja allt í Íran.“ Það var ljóst frá fyrstu klukkustundum að Íranar hafa getu til að gera slíkt hið sama við nágranna sína í Persaflóa í vestri, Sádi-Arabíu, Sameinuðu arabísku furstadæmin, Kúveit, Katar og þau hin.

Þannig að við höfum verið á mörkum efnislegrar eyðileggingar á stórum hluta orkukerfis heimsins. Og það hefði ekki aðeins þýtt samdrátt, heldur efnahagskreppu með skugga sem myndi vara í mörg ár, ef ekki áratug eða meira – sem væri sannarlega hörmulegt. Við erum ekki komin út úr þessu ennþá. Trump daðrar stöðugt við hugmyndina um stigmögnun. Og í hvert skipti sem hann gerði það, hækkaði olíuverð vegna þess að markaðirnir og spákaupmennirnir sáu að það gæti hugsanlega orðið hrikaleg eyðilegging á efnislegu framboði.

Hvernig olíusjokkið hefur áhrif á öll hagkerfi, bensínverð, matvæli, framleiðslu

Hvernig hefur þetta nú áhrif á hagkerfið? Það hefur áhrif á öll hagkerfi í heiminum vegna þess að frumorka olíu og gass er aðfang í öllum framleiðsluferlum. Stundum beint og stundum óbeint. Það hefur áhrif á raforkuverð. Það hefur auðvitað áhrif á bensínverð á dælunni fyrir ökumenn. Það hefur áhrif á allan flutnings- og sendingarkostnað, það hefur áhrif á matvælaframleiðslu. Enginn sleppur við það, hvort sem þú ert sjálfstæður með orku eða útflytjandi eða innflytjandi, svo lengi sem orkumarkaðurinn þinn er samtengdur heimsmarkaðnum. Þannig að verð á olíu og gasi og þar með áhrifin á notendur olíu og gass og afleiddra vara þeirra bitna á bandaríska hagkerfinu á sama hátt og þau bitna á hvaða öðru hagkerfi sem er. Bensínverð hjá okkur hækkaði mikið. Þetta olli því strax að Trump tapaði nokkrum prósentustigum í fylgi í skoðanakönnunum, sem varð til þess að allir stjórnmálaskýrendur Repúblikanaflokksins fóru að hrópa: „Stöðvið þetta! áður en við fáum skelfilega útkomu í kosningunum í nóvember“.

Bandaríkin eru ekki einangruð frá orkumörkuðum heimsins. Reyndar stærir Trump sig af því og líklega helsti stuðningsaðili hans líklega – olíuiðnaðurinn, sem vissulega einn af tveimur eða þremur stærstu hagsmunagæsluaðilum í Bandaríkjunum – að þeir flytji út mikið gas og olíuafurðir á heimsmarkaðinn.

Við erum því algjörlega samtengd og það þýðir að öll framleiðslufyrirtæki, allar verksmiðjur í Bandaríkjunum, allir ökumenn finna fyrir þessum sömu áhrifum. Það sem er ólíkt milli landa er það sem við köllum tekjuáhrif, ekki framboðsáhrif. Það eru neikvæð tekjuáhrif ef þú ert olíuinnflytjandi, þú borgar meira fyrir þá olíu. Hún er ekki aðeins dýrari fyrir alla notendur, heldur verður þú fyrir beinu tekjutapi óháð afleiddum áhrifum á framleiðslu eða iðnaðarframleiðslu, einfaldlega vegna þess að þú verður að eyða meiri peningum til að gera það sem þú gerðir áður.

Olíuútflytjendur eða -innflytjendur, ekkert land raunverulega einangrað

Ef þú ert olíuútflytjandi – eða hlutlaus þannig að innflutningur þinn og útflutningur jafnast nokkurn veginn út – verður þú ekki fyrir tekjutapi í sjálfu sérvegna þess að olíufyrirtækin þín fá óvæntan gróða sem vegur upp á móti tekjutapiolíu-notenda. Það er pólitískt séð ekki mjög ásættanlegtsjónarmið. Olíufyrirtækin okkar í Bandaríkjunum, Exxon Mobil, Chevron og fleiri, eru að græða óvænt. Segðuþað við bandaríska verkamannafjölskyldu sem borgar mun meira fyrir bensín og aðra reikninga. Hún verður ekki mjög hrifin af svokallaðri „einangrun Bandaríkjanna“ út frá þessum neikvæðu tekjuáhrifum. Hún upplifir neikvæð tekjuáhrif. Olíufyrirtækin upplifa óvæntan gróða. Sá óvænti gróði fer að hluta til í kosningasjóði Trumps. Það er pólitíski hagsmunagæsluþátturinn í þessu. Hann fer hins vegar ekki í vasa verkafólks sem borgar meira fyrir orkuna sína. Þannig að þú gætir sagt á landsvísu að tekjuáhrifin jafnist út, að óvæntur gróði Chevron og Exxon Mobil vegi upp á móti tapi tugmilljóna bandarískra heimila, en félagslega, pólitískt, efnahagslega, þá er það ekki raunverulega að jafnast út, það er að jafnast út í plúsum og mínusum en það er ekki að jafnast út á reikningi áhrifanna.

Ef ég dreg þetta saman varðandi framleiðsluhliðina, iðnaðinn, notendur rafmagns, notendur bensíns og afleiddra vara, þá skiptir það ekki máli hvort viðkomandi land er hreinn útflytjandi eða hreinn innflytjandi, iðnaðarframleiðsluhliðin mun líða fyrir samdrátt í orkuauðlindum á heimsvísu. Varðandi tekjuáhrif, ef þú ert hreinn útflytjandi olíu og gass og tengdra vara, getur þú fengið óvæntan gróða en sá gróði gæti endað á reikningum fárra fyrirtækja á meðan neikvæð áhrif á heimilin í hagkerfinu verða jafn alvarleg sama hvar þau búa og hvort þau hafa olíufyrirtæki sem granna.

Lof mér bæta við lítilli neðanmálsgrein, sem er að Exxon og Chevron og önnur bandarísk olíufyrirtæki sem upplifa óvæntan gróða eru fyrirtæki með lögheimili í Bandaríkjunum en mikið af hlutabréfum þessara fyrirtækja eru í raun í erlendri eigu. Þannig að óvænti gróðinn er ekki einu sinni bandarískur gróði í sjálfu sér. Kannski 20 eða 25% af hlutabréfum þessara fyrirtækja eru í alþjóðlegri eigu.

Samanlagt segir þetta að enginn er ónæmur fyrir áfallinu. Og ég hef ekki einu sinni talað um afleiddu áhrifin, annarrar, þriðju, fjórðu umferðar áhrif áfallsins. En ég hef aðeins talað um beinustu áhrif breytinga á framboðshliðinni, af því þegar þú færð þessa gríðarlegu truflun á framleiðslu, færðu mörg afleidd áhrif á fjármálamörkuðum. Þú færð fyrirtæki sem fara á hausinn. Þú færð ríkisstjórnir sem lenda í fjárhagsvanda. Persaflóaríkin eru í hættu á fjárhagsvanda eins og þú hefur réttilega og vandlega lýst, hvernig furstadæmin og önnur Persaflóaríki hafa leitað til bandaríska seðlabankans um stuðning, gjaldeyrishjálp til að verja þau gegn hugsanlegri fjármálakreppu.

Allt þetta þýðir að það eru mörg neikvæð keðjuverkandi áhrif af því sem þegar hefur gerst. Þetta skaðar þegar mikið, ferðaþjónustu, flugsamgöngur, verðið á bensíndælunni, iðnaðarframleiðslu, matvælaframleiðslu. En ef Trump myndi stigmanga ástandið/hernaðinn og niðurstaðan yrði stóreyðing á efnislegum kolvetnisinnviðum Persaflóasvæðisins, þá yrðu afleiðingarnar meiri en nokkuð sem við höfum séð síðan í seinni heimsstyrjöldinni. Og ég held að Trump hafi líklega heyrt það á síðustu vikum, sér til mikillar gremju. Ég held að hann hafi ítrekað verið varaður við, ég vona það, að stigmögnun væri ekki bara sennilega hernaðarlega tilgangslaus heldur líklegast efnahagslega hrikaleg líka.

Af hverju Bandaríkin eru ófær um að semja í góðri trú

Mercouris: Þakka þér fyrir þessa mjög greinagóðu útskýringu. Það leiðir okkur aftur að samningaviðræðum, af því í sérhverjum skynsamlegum heimi ef þú ert ríkisstjórn sem vill draga úr „framboðsáfalli“ er það sem þú þarft að gera að stöðva bardagana, tryggja að öll þessi orkuframleiðslumannvirki séu ekki eyðilögð og koma Hormússundi, ef ekki opna það alveg þá a.m.k. koma því aftur í það ástand að olía sé flutt út.

Það leiðir okkur aftur að því sem við ræddum í upphafi þáttarins, sem eru samningaviðræður, og viðræður sem eru háðar „í góðri trú“. Ég er ekki viss um að við séum að sjá samningaviðræður háðar í góðri trú. Ég er ekki viss um að neinn hluti bandarísku forustunnar sé fær um að eiga samningaviðræður „í góðri trú“, sérstaklega við land eins og Íran. Sú hugsun að Bandaríkin séu sett í svona stöðu af landi eins og Íran, mín tilfinning er sú að það sé ótrúlega erfitt fyrir marga í pólitískri forustu Bandaríkjanna að sætta sig við slíkan veruleika. Stærsta vandamálið núna er aftur vanhæfni Bandaríkjamanna til að heyja samningaviðræður og diplómatíu. Geturðu talað aðeins um það, er það þín skoðun líka?

Eftir 1991, bandarísk stjórnlist sem yfirráð. The Bully Model

Sachs: Algjörlega, og ég held að þú hafir hitt naglann á höfuðið. Auðvitað erum við ekki „í góðri trú“ í Bandaríkjunum, og þetta er ekki mælskubragð hjá mér. Þetta er bókstafleg lýsing á hegðun bandaríska öryggisríkisins í áratugi. Öll hugmyndin á bak við bandaríska öryggiskerfið er að þú þurfir ekki góða trú, þú þarft bara yfirráð. „Góð trú“ er það sem þú hefur ef þú ert í endurteknum samskiptum við annan aðila. og því hegðar þú þér samkvæmt einhverri meginreglu eða einhverjum staðli svo þú getir dregið gagnaðilann til ábyrgðar í framtíðarsamskiptum líka. Það er gefa og þiggja í stjórnarerindrekstri. Við þekkjum það úr okkar persónulega lífi. Þannig vinnum við væntanlega með samstarfsaðilum okkar, fjölskyldumeðlimum, í viðskiptasamböndum og svo framvegis. Þú svindlar ekki því ella hefði það afleiðingar, þú eyðilegðir samband þitt við gagnaðilann. Þú eyðilegðir orðspor þitt.

Ég myndi segja að þetta sé einstakt í heiminum. Sýn Bandaríkjanna hefur verið önnur, þ.e.a.s. eina orðsporið sem Bandaríkin vilja er að þau geti lamið hvern sem verður á vegi þeirra. Með öðrum orðum, orðsporið sem þau sækjast eftir er orðspor eineltishrellis frekar en gagnaðila „í góðri trú“. Ég held að mörgum löndum þyki þetta undarlegt, af því í venjulegum samskiptum þeirra við aðra, jafnvel þá sem þeir telja svikula eða með tilhneigingu til svika, er að minnsta kosti sýndur einhver vottur af góðri trú. Það er mjög ólíkt þegar kemur að bandaríska laginu. Þar sest þú sest niður með samningamanni, síðan drepur þú bókstaflega samningamanninn sem þú ert að semja við. Og Ísrael, í oflæti sínu sem hernaðarleg Sparta studd af Bandaríkjunum, hagar sér enn miskunnarlausar á þennan hátt. Ísraelska módelið er að semja við engan en myrða alla sem þeir koma höndum yfir. Þannig að hugmyndin um „góða trú“ er ekki til í bandarískri stjórnlist um þessar mundir. Bandaríska stjórnlistin er að hræða líftóruna úr hinum aðilanum. Það hefur verið módelið í langan tíma. Það módel varð frægt sem módel aþensku herforingjanna í viðvörun Aþenu til eyjunnar Melos í frásögn Þúkýdídesar: Þið eruð með okkur eða við tortímum ykkur!

Það er í raun og veru hegðunin. Ég hef eytt 25 árum í að segja erlendum ríkisstjórnum: Þið verðið að fara varlega því þetta er raunveruleg hegðun þeirra. Þeir munu setjast niður með ykkur og reyna að drepa ykkur. Þeir munu reyna að steypa ykkur af stóli. Þeir munu vísvitandi veikja efnahag ykkar. Þeir munu reyna að knésetja gjaldmiðil ykkar. Þeir munu reyna að skapa bankaáhlaup og svo framvegis. Reyndar verð ég að segja að ég var frekar barnalegur varðandi þetta í langan tíma, þangað til ég horfði á þetta gerast aftur og aftur, af því það er svo óeðlilegt að haga sér svona. Við vitum öll, held ég ósjálfrátt, að það sem frá þér fer kemur aftur til baka [what goes around comes around]. Þú verður að fara varlega og haga þér vel, því mjög fá okkar upplifa vímu einpóla heimsyfirráða sem bandarískur öryggismála-geiri og -stétt, leyniþjónustan og allt það upplifði, sérstaklega eftir 1991.

Hvað varðar Írani. Það hefur verið sérstakt, af því ég þekki írönsku samningamennina, þeir eru mjög kurteisir. Það er auðvitað líka menningarbundið. Þetta er persnesk menning. Þetta er ekki bara Íran. Þetta er það sem þú finnur fyrir í 5.000 ára gamalli menningu. Og þeir eru mjög kurteisir. Þeir sögðu ítrekað síðustu ár: „Við viljum gjarnan semja, en við viljum góða trú“. Og ég varð vandræðalegur í hvert skipti sem þeir sögðu það, og sagði allt í lagi, þið getið samið, en ekki búast við „góðri trú“.

Trump, skopstæling af „vondri trú“ og hvers vegna kjósendur völdu hrekkjusvínið

Donald Trump er skopstælingin eða teiknimyndaútgáfan af öllu þessu því persónulegt hugarfar hans og stíll er þetta í ýktri mynd. Þetta er maður sem hefur svikið hvern einasta samning, sem rak mörg fyrirtæki í gjaldþrot með fölskum viðskiptum sínum og svo framvegis. Það sem er ótrúleg staðreynd er að hann varð forseti tvisvar þrátt fyrir allt þetta. Að hluta til vegna þess að hann gaf ákveðnum hópi Bandaríkjamanna merki: Þetta er eineltishrellirinn sem við þurfum á að halda. Þetta er hrellirinn sem ætlar að hræða líftóruna úr þeim sem ég þoli ekki, hvort sem það eru innflytjendur eða útlendingar eða Íranir eða Kínverjar eða hverjir sem það eru. Og þannig var hrekkjusvínsháttur hans markaðssetningin. Og það er engin góð trú með Trump. Hugtakið er ekki einu sinni til á persónulega planinu. Og það er sannarlega ekki til á neinu stofnanalegu plani heldur.

Þetta hefur ekki alltaf verið svona. Bandaríkin höfðu í raun og veru háþróaða diplómatíu á ýmsum tímum og voru alltaf að einhverju leyti eineltishrellir gagnvart litlum löndum en þau höfðu frekar háþróaða diplómatíu í áratugi. Þau týndu henni í grundvallaratriðum eftir 1991 þegar hið svokallaða „einpóla augnablik“ kom, af því valdaelítan trúði eigin orðræðu um að nú væru þau raunverulega almáttug. Þau gætu ákveðið, þau gætu valið. Og eins og frægt varð, einhver sagði við blaðamann í stjórnartíð Bush yngri: „við sköpum okkar eigin raunveruleika“ og það varð stjórnlistaraðferðin. Þannig að það er engin „góð trú“.

Það þýðir ekki að þú getir ekki náð einhverjum samningum [í breyttum heimi], en þú ættir þá að láta þá samninga vera í raun af Rússlandi, Kína og öðrum, og kannski í þessu samhengi Sádi-Arabíu og öðrum sem hafa sterkan hvata til að samningurinn sé í raun uppfylltur. Því ef hann er eingöngu á tvíhliða grundvelli, er hann einskis virði.

Hliðstæðan í Úkraínu: Stækkun NATO, Minsk-samkomulagið og áratugir svikinna loforða

Og ef við ættum – sem við munum ekki gera núna vegna tímaskorts –en ef við ættum að snúa okkur að Úkraínu, þá er öll sagan um hvernig endað var á stríði í Úkraínu ein röð svikinna loforða af hálfu Bandaríkjanna. Algerlega engin góð trú: frá loforðinu í febrúar 1990 um að NATO myndi ekki stækka, til samkomulags 21. febrúar 2014 á Maidan um að Janúkóvitsj myndi halda áfram sem forseti og að kosningar yrðu síðar á árinu, sem var strax fylgt eftir með valdaráni sem Bandaríkin samþykktu umsvifalaust, fylgt eftir af vondri trú með því að framfylgja ekki Minsk 2-samkomulaginu, og svo framvegis og svo framvegis. Þetta er vond trú.

Og þetta er, þú veist, það sem ég held að hafi jafnvel, þú veist, fyrir rússnesku hliðina, verið óvænt hversu stöðugt þetta var vond trú í meira en 20 ár. Og það er óvænt fyrir hvern sem venjulega tekur þátt í samningaviðræðum að sjá svona hegðun. En hún er sprottin af þessari mjög sérstöku stöðu Bandaríkjanna sem telja sig vera eina landið sem skiptir máli og því þurfa þau ekki að grípa til venjulegra tækja endurtekins samstarfs og orðsporsmála, sem er það sem góð trú felur í sér, heldur hugmyndinni um að við gerum það sem við viljum og við gerum það hvernig sem við viljum því enginn getur stöðvað okkur.

Siðmenningarríki, 5000 ára saga, háþróuð vísindi og tækni

Mercouris: Á síðustu mínútunum bið ég þig um að segja aðeins frá Íran. Þú talaðir um hve kurteisir þeir eru, að það sé menningarríki. Það er ljóst fyrir mér að Bandaríkin hafa stórlega vanmetið Íran. Gætirðu aðeins skýrt út að það sé kannski ekki þetta fátæka, vanþróaða, óreiðukennda land sem ég held að margir ímyndi sér að það sé. Ég veit þú hefur bara stuttan tíma.

Sachs: Íran er í fyrsta lagi ein af langlífustu samfelldu siðmenningum heims. Ásamt Kína, Persíu, Egyptalandi… Þetta er óvenjulegt, saga Írans nær þúsundir ára aftur í tímann og stór írönsk heimsveldi, t.d. Kýros mikli stofnaði Akkamenídaríkið sem nær 2500 ár aftur í tímann. Þetta er það sem við köllum „menningardýpt“. Í nútímanum er þetta mjög óvænt fyrir fólk sem segir að þarna séu bara múllarnir og einhvers konar „miðaldastjórn“ og svo framvegis. Þetta er mjög háþróað samfélag með gríðarlegan vísinda- og tæknigrunn – þetta held ég að nánast enginn bandarískur stjórnmálamaður skilji – það er stétt fagfólks, stétt verkfræðinga, stétt vísindamanna, framúrskarandi háskólar með langan lista um fremstu vísindagreinar.

Þannig að við erum að tala um eitthvað allt annað en þær staðalímyndirnar sem hafa verið í uppáhaldi hjá Bandaríkjunum frá byltingunni1979. Og Íran, líkt og Rússland – einnig mjög háþróað samfélag með fremstu tæknifræðinga og stærðfræðinga heims í mjög langan tíma – Kína sömuleiðis, er leiðandi í tækni á heimsvísu.

Uppgangur Evrasíu og sjálfsköpuð einangrun Evrópu

Það sem er að gerast – hvort sem Bandaríkjunum og Evrópubúum líkar það betur eða verr – er að Evrasía er að verða tæknilega mjög háþróuð, algjörlega samkeppnishæf eða komin fram úr Bandaríkjunum og Evrópu á mörgum, mörgum sviðum. Íran er hluti af þessari tækniþróun. Og ef Bandaríkin og Evrópa loka dyrunum á Rússland, Íran og Kína, þá munu samt sem áður 70 eða 80% heimsins halda dyrunum opnum og viðhalda viðskiptum og efnahagsflæði.

Þannig að öll verndarstefnan og hin fáránlegu viðskiptastríð Trumps á síðasta ári, enn einn sjálfsskaðinn og efnahagslega fáfræðin, eru í raun að einangra Bandaríkin frá gríðarstóru, tæknilega háþróuðu heimshagkerfi – þ.e.a.s. Íran í austri og evrasíska hagkerfið.

Og það sama gildir – jafnvel enn meiri sjálfsskaði – um Evrópu sem einangrar sig frá öllum, af því Evrópuríkin eiga í rauninni enga vini eftir. Leiðin sem þau eru að fara er að einangra sig frá Rússlandi, Íran, Kína og svo líta þau í kringum sig og Bandaríkin eru ekki vinur þeirra lengur, og þess vegna er Evrópa bara að grafa sig dýpra í einangrun, algjörlega að misskilja meginstefnu heimshagkerfisins.

Mercouris: Prófessor Sachs, þetta hefur verið meistaralegur þáttur. Má ég þakka þér aftur fyrir að koma í þáttinn okkar, og ég hlakka til að fá þig aftur. Þakka þér fyrir.