Eftirfarandi er þýðing á grein Vijay Prashad og Tings Chak sem starfa hjá Tricontinental: Institute for Social Research. Greinin fjallar um ásakanir Vesturlanda um „þjóðarmorð“ Kínverja í sjálfsstjórnarsvæðinu Xinjiang og hvernig þær urðu til í pólitísku og hugmyndafræðilegu samhengi og byggja á umdeildum heimildum hægrimannsins Adrian Zenz sem starfað hefur fyrir Victims of Communism Foundation. Greinin setur stefnu Kína í samhengi hryðjuverkaógnar og stórfelldrar efnahags- og samfélagsuppbyggingar á svæðinu. Höfundarnir gagnrýna hugmyndir Adrian Zenz og tengsl hans við vestrænar stofnanir, benda á að engar skýrar vísbendingar séu um líkamlega eða menningarlega útrýmingarstefnu gegn Úígúrum.

Þegar þeir fóru að tala um þjóðarmorð

Í mars 2017 gaf Jamestown Foundation (Washington, D.C.) út þrjú þúsund orða skýrslu um „öryggisríki Xinjiang í örum vexti“ eftir Adrian Zenz og James Leibold.¹ Fáeinum mánuðum síðar gáfu sömu höfundar út aðra skýrslu, þessa örlítið lengri, nærri fimm þúsund orð, undir harðorðari titli: „Chen Quanguo: sterkmennið á bak við öryggisstefnu Peking í Tíbet og Xinjiang“.² Á þeim tíma vakti þetta litla athygli. Zenz kom frá Victims of Communism Foundation, sjálfseignarstofnun sem bandaríska þingið setti á laggirnar árið 1993 og naut fjárstuðnings frá ýmsum hægrisinnuðum aðilum, þar á meðal Heritage Foundation. Leibold er prófessor í kínverskri sögu við La Trobe-háskóla í Ástralíu, en jafnframt hátt settur fræðimaður hjá Australian Strategic Policy Institute, sem er fjármagnað af áströlsku ríkisstjórninni. Textar Zenz og Leibold voru fyrst og fremst taldir verk hugmyndafræðilegra hægrimanna sem ættu harma að hefna, fremur en byggðir á gögnum sem vöktu sérstakan áhuga. Þetta virtist fremur vera jaðartextar úr Kalda stríðinu en eitthvað sem bæri að taka alvarlega.

Árið eftir, í maí 2018, birti Gerry Shih hjá Associated Press frétt eftir viðtöl við nokkra Kasaka í Almaty í Kasakstan um reynslu sem þeir sögðust hafa orðið fyrir í Xinjiang.³ Frétt Shih, „Innrætingarbúðir Kínverja minna á menningarbyltinguna“, var sú fyrsta í vestrænum fjölmiðli sem fjallaði um fyrirbæri sem síðar varð nærri því daglegt umræðuefni innan hins hnattræna norðurs og sums staðar innan hins hnattræna suðurs. Mánuði áður en frétt Shih birtist höfðu nefndarformenn Framkvæmdanefndar Bandaríkjaþings um Kína, þáverandi öldungadeildarþingmaðurinn Marco Rubio (nú utanríkisráðherra) og þingmaðurinn Chris Smith, sent frá sér bréf þar sem þrjár mikilvægar ásakanir voru lagðar fram gegn kínverskum stjórnvöldum:

1. Að kínversk stjórnvöld hefðu hafið „hertar aðgerðir“ í Sjálfstjórnarsvæði úígúra í Xinjiang (héraðinu XUAR).

2. Að „allt að 500.000 til ein milljón manna séu eða hafi verið í haldi í því sem kallað er ‘pólitískar endurmenntunarbúðir’, umfangsmesta fjöldafangelsun minnihlutahóps í heiminum í dag“.

3. Að „úígúrar og aðrir þjóðernisminnihlutahópar í XUAR hafi orðið fyrir handahófskenndum handtökum, grófum takmörkunum á trúariðkun og menningu og stafrænu eftirlitskerfi sem sé svo víðtækt að allir þættir daglegs lífs séu undir eftirliti“.⁴

Þessar þrjár ásakanir urðu grundvöllur fjölmiðlaherferðar sem fylgdi, þar sem Zenz var gerður að „sérfræðingi“ um XUAR og „hertar aðgerðir“.⁵ Mikilvægt er að benda á að á bak við Zenz stendur hópur úígúrskra útlaga frá Washington-svæðinu sem starfa í gegnum fjölmiðla fyrir bandarískar leyniþjónustur. Þrír af lykilaðilum þessa nets eru Shohret Hoshur, Omer Kanat og Rushan Abbas, sem öll starfa hjá Radio Free Asia, miðli bandarískra stjórnvalda. Útlagar á borð við Kanat og Abbas stofnuðu Uyghur American Association, Uyghur Human Rights Project og World Uyghur Congress með fjármunum frá bandarískum stjórnvöldum. Zenz studdist við þessa tengiliði auk Istiqal, fjölmiðils sem rekinn er af úígúrskum útlögum í Tyrklandi. Á seinni hluta árs 2018 varð það viðtekin skoðun að Kína starfrækti „fangabúðir“ fyrir eina milljón úígúra, eins og Lily Kuo orðaði það í Guardian í október, og að „múslímskt gúlag“ væri í Xinjiang, eins og Philip Wen og Olzhas Auyezov skrifuðu fyrir Reuters í nóvember.⁶ Á þeim tíma var orðið þjóðarmorð þó ekki notað. Það orð – með öllu lagalegu vægi  Þjóðarmorðssamnings Sameinuðu þjóðanna frá 1948 – krefst skýrrar röksemdafærslu.

Þegar svo alvarlegar ásakanir eru bornar fram er vert að skoða hvers Þjóðarmorðssamningur Sameinuðu þjóðanna krefst í raun. Samkvæmt II. grein samningsins frá 1948 er þjóðarmorð skilgreint sem „hver sú athöfn sem framin er í þeim ásetningi að eyðileggja, að hluta eða í heild, þjóðernis-, kynþátta- eða trúarhóp“, þar á meðal að drepa meðlimi hópsins, valda þeim alvarlegum líkamlegum eða andlegum skaða, að valda vísvitandi „lífsskilyrðum sem ætlað er að leiða til líkamlegrar eyðingar”, beita aðgerðum til að koma í veg fyrir fæðingar eða flytja börn með valdi úr hópnum til annars hóps. Höfundar samningsins höfnuðu sérstaklega að notast við hugtakið „menningarlegt þjóðarmorð“ eftir miklar umræður, þótt það sé gjarnan notað í umræðum um Xinjiang. Það hugtak hefur þó enga stöðu í þjóðarétti. „Ásetningur” („dolus specialis“), þ.e.a.s. sú sérstaka ákvörðun að eyðileggja hóp líkamlega, er erfiðasti þátturinn til að sanna og verður að sýna fram á hann, ekki aðeins halda honum fram.

Í júní 2019 fékk Asiye Abdulaheb, kona frá Xinjiang sem hafði búið í Hollandi í áratug, stafræna skrá sem átti að innihalda kínversk stjórnvaldsskjöl sem áttu að hafa lekið.⁷ Hún birti mynd af einu skjalanna á X og fékk strax skilaboð frá Zenz og frá Rian Thum, sem kennir kínverska sögu í Manchester. Zenz bað um skjölin og sagði Abdulaheb að eyða færslunni. Þessi skjöl urðu síðar að „China Cables“ og „Karakax-listanum“, sem urðu undirstöður skýrslu Zenz um Xinjiang.⁸ Alþjóðasamtök rannsóknarblaðamanna, sem birtu China Cables, sögðust „ekki tjá sig um heimildarmenn“.⁹ Það skipti litlu máli að aðeins fjögur skjöl hefðu lekið til konu í Hollandi sem taldi að hún hefði fengið þau vegna þess að hún kynni mandarínsku, og að engin raunveruleg staðfesting á þeim lægi fyrir umfram orð úígúrsku útlaganna sem störfuðu fyrir bandarísk stjórnvöld og fræðimanna á borð við Zenz, sem höfðu þegar hafið undirbúning frásagnar um gúlag og stafrænt eftirlit. Þegar þetta er skrifað hafa engar upplýsingar komið fram um hvaðan þessi stafrænu skjöl komu né hvort þau séu ósvikin. (Vestrænir fjölmiðlar sögðust hafa staðfest þau, en engin skýrsla hefur verið birt opinberlega sem staðfestir uppruna þeirra.)

Í júní 2020 gekk Zenz lengra með annarri skýrslu á vegum Jamestown Foundation. Fáein orð um Jamestown Foundation: stofnunin var sett á laggirnar árið 1984 með stuðningi William J. Casey, forstjóra CIA. Hún var upprunalega stofnuð til að aðstoða flóttamenn frá Sovétríkjunum og austurblokkinni og til að nýta þekkingu þeirra í Kalda stríðinu. Eftir hrun Sovétríkjanna sneri Jamestown sér að því að veita sérfræðiþekkingu um baráttu gegn hryðjuverkum og um kínverskan kommúnisma fyrir meðal annars bandarísk stjórnvöld, og stofnaði China Brief árið 2001. Skýrslur Zenz verða að lesast í þessu samhengi. Skýrsla hans frá 2020 heitir „Ófrjósemisaðgerðir, lykkjur og skyldugetnaðarvarnir: herferð KKP til að bæla niður fæðingartíðni Úígúra í Xinjiang“.¹⁰ Snemma í skýrslunni telur Zenz upp ásakanir sínar gegn kínverskum stjórnvöldum og segir síðan að „þessar niðurstöður veiti sterkustu sönnunargögnin hingað til um að stefna Peking í Xinjiang uppfylli eitt af skilyrðum þjóðarmorðs“ í samningi Sameinuðu þjóðanna.¹¹ Orðið þjóðarmorð var þar með komið inn í umræðuna og þaðan inn í fjölmiðlana sem hófu að vitna í þessa skýrslu.

Þann 19. janúar 2021, tæpum fjórum árum eftir fyrstu skýrslu Zenz, sagði Mike Pompeo, þáverandi utanríkisráðherra Bandaríkjanna, að kínversk stjórnvöld „hefðu framið þjóðarmorð gegn aðallega múslímskum úígúrum og öðrum þjóðernis- og trúarlegum minnihlutahópum í Xinjiang“, eftir að hafa romsað upp ásökunum Zenz og annarra, svo sem um eina milljón almennra borgara í fangelsum, ófrjósemisaðgerðir og nauðungarvinnu.¹² Önnur ríki, til dæmis Kanada, fylgdu nú í kjölfarið og tóku upp sömu orðnotkun.¹³

Það sem sjaldan er nefnt í vestrænum fréttaflutningi er sá alþjóðlegi stuðningur sem Kína hefur fengið við stefnu sína í Xinjiang. Í júlí 2019 sendu sendiherrar frá þrjátíu og sjö löndum sameiginlegt bréf til forseta Mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna þar sem þeir hrósuðu „markverðum árangri“ Kína á sviði mannréttinda og bentu á að „öryggi hefði snúið aftur til Xinjiang“ og að „engin hryðjuverkaárás hefði átt sér stað í Xinjiang“ þrjú ár í röð. Meðal þeirra sem skrifuðu undir voru Alsír, Kúba, Egyptaland, Nígería, Pakistan, Katar, Rússland, Sádi-Arabía og Sameinuðu arabísku furstadæmin, auk fleiri ríkja frá Afríku, Asíu og Mið-Austurlöndum.¹⁴ Í júní 2021 hafði þessi hópur vaxið í sextíu og níu ríki sem gáfu út yfirlýsingu til varnar stefnu Kína, og voru tuttugu og átta þeirra aðilar að Samtökum um íslamska samvinnu (OIC), sem stofnuð voru árið 1969 til að koma á auknu samstarfi múslímaríkja.¹⁵ 

OIC-samtökin sjálf gáfu út skýrslu í mars 2019, eftir að hafa sent sendinefndir til Xinjiang, þar sem Kína var hrósað fyrir að veita múslímskum borgurum sínum umönnun.¹⁶ Þessi stuðningur múslímaríkja stendur í skarpri andstöðu við ásakanir frá ríkjum með mun færri múslímska borgara, eða jafnvel ríkjum með langa sögu ofbeldis gegn múslímalöndum, svo sem Bandaríkjunum og Bretlandi gagnvart Írak og Íran.

Þegar Mið-Asía varð ógn

Jaðarsvæði gamalla heimsvelda hafa alltaf valdið miðjunni vanda. Þau eru fjarlæg og oft á landsvæði sem er óhentugt til auðveldra landvinninga miðað við stöðu hernaðartækni og ríkisvalds, þar á meðal fjarskipta og ferðalaga. Landamæri í fornöld og miðöldum voru oft óljós og lágu því gjarnan um eyðimerkur, há fjallabelti eða þétta skóga, þar sem erfiðara var að afmarka landslagið. Þar leituðu uppreisnarmenn oft skjóls undan stórum herjum sléttnanna, sem voru sterkari í átökum eftir formlegum víglínum en í skæruhernaði. Tíbet, Xinjiang og Mongólía afmörkuðu ystu jaðra hinna ýmsu kínversku heimsvelda, hvort sem um var að ræða Austur-Han, Tang, Yuan, Ming eða Qing. Frá elstu þekktu rituðu heimildum eru til vandlega varðveitt gögn þessara keisaradæma um að svæði á borð við Xinjiang og Tíbet hefðu tilheyrt þeim. En íbúar jaðarsvæðanna höfðu líka sínar eigin hugmyndir. Þær sköruðust stundum við hugmyndir miðjunnar (menn viðurkenndu að þeir tilheyrðu sama stjórnkerf)i en stundum höfnuðu þeir þeim (héldu því fram að þeir tilheyrðu eigin stjórnkerfi, eða hefðu a.m.k. ekki verið innlimaðir). Kínversk stjórnmálahugsun er í reynd ekki bundin fastmótuðu landsvæði heldur óhlutbundnari hugmynd um að tilheyra. „Tianxia“ þýðir „allt undir himninum“ og jafngildir ekki föstu landsvæði heldur siðferðilegri skipan. Í hefðbundnum skilningi réð keisarinn því yfir fólki sem viðurkenndi vald hans vegna dyggðar hans. Að minnsta kosti er það kenningin, þótt sverðið hafi oft verið notað til að tryggja hlýðni. Að taka hina löngu og flóknu sögu staða á borð við Kína, Indland, Malí eða Stóra-Simbabve og gera ráð fyrir að hana megi túlka út frá nútímahugmyndum um land og eign er að afneita þeim ólíka hætti sem stjórnendur skildu landið á og fólkið sem á því bjó.¹⁷

Frá því að minnsta kosti 60 f.Kr. stofnaði Vestur-Hanveldið landamærastjórn vesturhéraðanna og hóf að gera tilkall til alls láglendis Xinjiang sem hluta af yfirráðasvæði sínu. Síðan áttu öll heimsveldi frá Austur-Han til Qing skjöl sem bentu til yfirráða þeirra yfir þessum löndum. En það var ekki fyrr en á tímum Kangxi-keisara, á árunum 1708 til 1718, að fyrstu landsvæðiskannanirnar voru gerðar og fyrstu kortin, enn með óljósum mörkum, voru dregin upp. Kortin höfðu hagnýtan tilgang: að sýna hversu langt hermenn gátu farið eða hvar vatnakerfin lágu. Það var ekki fyrr en eftir ósigur Dzungar Khanate á árunum 1755 til 1759 að kortagerð fékk skýrara landskráningar-hlutverk. Þá var það landsvæði sem heimsveldið stjórnaði afmarkað og skattkerfið miðstýrt. Landsvæðið varð hluti af fjárhagslegri ímyndun ríkisins. Það er á þessu tímabili sem Xinjiang verður á landakortum hluti af Kína og síðan, árið 1884 á tímum Qing-veldisins, formlega gert að héraði.¹⁸

Sú saga sem hér hefur verið dregin upp er augljóslega aðeins yfirlitsmynd, enda er heimildasafnið gífurlegt og spannar aldir. Burtséð frá því hvaða skoðun menn hafa á tilkalli til þess víðáttumikla landsvæðis sem nú kallast Xinjiang, er eitt þó ljóst: það sem nefnt er „Austur-Túrkestan“ er ekki forn hefð heldur hugtak sem evrópskir landfræðingar nítjándu aldar, svo sem þýsku fræðimennirnir Alexander von Humboldt og Ferdinand von Richthofen og rússneski fræðimaðurinn Wilhelm Barthold, notuðu til að afmarka tyrkneskumælandi þjóðir sem skiptust í vestursvæði undir stjórn Rússlands og austursvæði sem var talið fremur villt.¹⁹ Það breytir þó ekki því að aðskilnaðarhreyfingar risu á tuttugustu öld og fóru að nota hugtakið „Austur-Túrkestan“ yfir svæði sem nær yfir hluta af Kasakstan og Xinjiang.

Árið 1975 stofnaði Yusupbek Mukhlisi, einnig þekktur sem Modan Mukhlisi, sem þá bjó í Sovétlýðveldinu Kasakstan, Sameinuðu byltingarfylkinguna í Austur-Túrkestan til að hrinda af stað aðskilnaðarhreyfingu í Xinjiang. Mukhlisi, fæddur árið 1920, tók virkan þátt í öðru Austur-Túrkestanlýðveldinu á árunum 1944 til 1946.²⁰ Samkomulag sem Sovétmenn miðluðu leiddi til þess að það lýðveldi var innlimað í Kína og samsteypustjórn mynduð milli leiðtoga annars Austur-Túrkestan lýðveldisins og Lýðveldisins Kína. Landstjóri Xinjiang var þá Zhang Zhizhong, hershöfðingi þjóðernissinna sem síðar varð háttsettur embættismaður hjá kommúnistum. Á valdatíma hans var hvatt til þróunar úígúrskrar menningar. Árið 1947 tók pan-tyrkneski og andkommúníski leiðtoginn Masud Sabri við. Kínverska borgarastyrjöldin náði síðan til Xinjiang og þar gekk þjóðernissinnahershöfðinginn Tao Zhiyue til liðs við kommúnista og færði Xinjiang inn í Alþýðulýðveldið. Mukhlisi, ní örvæntingu, eyddi næsta áratug í bæjum og borgum Taklamakan-eyðimerkurinnar til að kynnast úígúrskri menningu og lífi.²¹ Í Kasakstan varð hann á áttunda áratugnum að verkfæri Sovétmanna í deilu við Kína og stofnaði sk. Sameinuðu byltingarfylkinguna í Austur-Túrkestan til að hvetja til aðskilnaðar.

Fall Sovétríkjanna gaf Mukhlisi nýjan meðbyr, því Bandaríkin, sem höfðu áður haft lítinn áhuga á áróðri hans gegn Kína á tímum Kalda stríðsins, veittu honum meiri áheyrn eftir lok þess. Árið 1996 fór Mukhlisi til Bandaríkjanna til að reka mál sitt fyrir kaldastríðsmönnum á bandaríska þinginu, sem höfðu tekið ástfóstri við þá hugmynd að nota íslamskt ofbeldi sem vopn gegn andstæðingum sínum. Þeir töldu að samstarf þeirra við mújahídín í Afganistan hefði átt þátt í falli Sovétríkjanna og að nú gætu hópar á borð við þá sem Mukhlisi leiddi stuðlað að falli Alþýðulýðveldisins Kína. Seint á árinu 1996 tilkynnti Mukhlisi að hópur hans hygðist hefja vopnaða baráttu innan Kína. Þegar sprengjur sprungu í þremur strætisvögnum í Ürümqi, höfuðborg XUAR-héraðs, í febrúar 1997, með þeim afleiðingum að níu létust og sextíu og átta særðust, lýsti Mukhlisi yfir ábyrgð. Í mars sama ár var síðan rúta sprengd í Peking og enn á ný sagðist Mukhlisi bera ábyrgð. Nú er þetta að mestu gleymt, en hópur Mukhlisi í Almaty hóf að senda frá sér fréttatilkynningar um lýðfræði, svo sem um Úígúraþjóðarinnar og hraða Han-innflytjenda til Xinjiang, og um ofbeldi kínverska ríkisins, svo sem aftökur og handtökur Úígúra. Þetta boðaði þá tegund upplýsinga sem Abdulaheb fékk árið 2019.²²

Með hruni Sovétríkjanna gengu ríki Mið-Asíu í gegnum stormasamt umbreytingarskeið og nokkur þeirra soguðust inn í sams konar stjórnmál og þau sem riðu Afganistan að fullu.²³ Árið 1996 riðu Talíbanar inn í Kabúl og ýttu eldri fylkingum mújahídína til hliðar.²⁴ Á sama tíma breiddust áhrif Talíbana, sem nú höfðu náð fótfestu í Afganistan með öllum stofnunum ríkisins, langt út fyrir landamærin. Um allt svæðið komu fram Talíbanalíkir hópar sem beittu samfélög sín ofbeldi. Tveir þeirra mikilvægustu voru Íslamska hreyfingin í Úsbekistan, stofnuð 1998, og Íslamski endurreisnarflokkurinn í Tadsjikistan, stofnaður 1990 og einn af lykilaðilum í borgarastyrjöldinni þar 1993 til 1997.²⁵ Í þessu eitraða umhverfi hittust tveir úígúrskir útlagar, Hasan Mahsum og Memetuhut Memetrozi, í íslamistaþjálfunarbúðum í Pakistan síðla árs 1997 og stofnuðu Íslamsku hreyfinguna í Austur-Túrkestan (ETIM). Markmið þeirra var að stofna Austur-Túrkestan í Xinjiang og breyta því í íslamskt ríki. Á árunum 1997 til 2001 réð ETIM fáeina bardagamenn og þjálfaði þá í búðum Talíbana og al-Kaída í Afganistan ásamt nokkrum úr hópum á borð við Frelsissamtök Austur-Túrkestan, ETLO, sem höfðu verið stofnuð í Tyrklandi árið 1997. Árið 1998 sökuðu kínversk stjórnvöld ETLO um að standa á bak við íkveikjur í Ürümqi, og árið eftir handtók tyrkneska ríkið ETLO-liða í Istanbúl fyrir árás á kínverskan ríkisborgara. Á sama tíma sökuðu kínversk stjórnvöld ETIM um að hafa sprengt vöruhús við lestarstöðina í Ürümqi í maí 1998, sprengt almenna borgara í Hotan í suðurhluta Xinjiang í mars 1999 og borgara í Xinhezhen í norðurhlutanum í júní sama ár. Samkvæmt Sameinuðu þjóðunum ollu þessi atvik dauða 140 manns og særðu 371. Þau voru meðal þúsunda árása sem framdar voru í Xinjiang frá 1990 til ársloka 2016, sem leiddi af sér dauða margra saklausra borgara og hundruða lögreglumanna og ómælt eignatjón, samkvæmt hvítbók frá 2019 sem veitir ítarlegustu samantektina um atvikin.²⁶ Þessar árásir kunna að hafa verið framkvæmdar beint af ETIM eða ekki, enda varð raunveruleg tilvist samtakanna í eða við Xinjiang dularfull eftir að Bandaríkin réðust inn í Afganistan og handtóku nokkra úígúrska bardagamenn sem enduðu í Guantánamo. Nýir hópar, svo sem Turkestan Islamic Party, héldu þó áfram að spretta upp.

Meðal mikilvægustu en jafnframt vanræktustu þátta hryðjuverkaástandsins í Xinjiang voru kerfisbundin morð á íslömskum trúarleiðtogum og fræðimönnum sem töluðu gegn öfgastefnu: Mullah Abulizi (1993), Akemusidike Aji (1996), Aronghan Aji (1996), Mullah Younusi Sidike (1997), Abulizi Aji (1998), Abdurehim Damaolla (2013) og Juma Tayir (2014). Morðið á Tayir er sérstaklega þungvægt.²⁷ Hann var ekki aðeins imam í Id Kah moskunni í Kashgar, stærstu mosku Kína, heldur var hann beinlínis skotmark vegna þess að hann hafði ítrekað fordæmt hryðjuverk og fengið hótunarbréf fyrir. Sonur hans, Memet Jume, gegnir nú sama embætti í þeirri mosku.

Uppgangur Talíbana í Afganistan og afleiðuhópa sem ógnuðu Úsbekistan, Tadsjikistan og Kína varð til þess að þessi ríki hófu viðræður um hvernig mætti hemja vandann sem stjórnvöldin í Kabúl sköpuðu. Í júní 2001 hittust stjórnvöld Kína, Kasakstan, Kirgisistan, Rússlands, Tadsjikistans og Úsbekistans í Kína til að stofna Samstarfsstofnunina í Sjanghæ (Shanghai Cooperation Organization, SCO).²⁸ Meginástæða fyrir stofnun SCO var að finna leið til að takast á við hryðjuverk og fíkniefnasmygl sem talin var tengjast óvissunni í Afganistan. Vandinn, sögðu þau, snerist um „þrjú ill öfl“: íslamisma, aðskilnaðarstefnu og hryðjuverk. Viðbrögð Kínverja við vandanum í XUAR verða að skiljast í því ljósi. 

Áður en SCO gat þó mótað eigin stefnu færðu atburðirnir 11. september fókusinn frá stjórnmálum yfir í stríð. Bandaríkin ýttu SCO til hliðar, gerðu ríki Mið-Asíu undirgefin eigin markmiðum, til dæmis með því að taka yfir Karshi-Khanabad-herflugvöllinn í Úsbekistan og Manas-herflugvöllinn í Kirgisistan, og hófu loftárásir á Afganistan. Í september 2002 skilgreindu bæði bandaríska fjármálaráðuneytið og Sameinuðu þjóðirnar ETIM sem hryðjuverkasamtök.²⁹ Mahsum úr ETIM var drepinn af pakistönskum hermönnum árið 2003 nálægt landamærum Afganistans þegar þeir réðust á felustað al-Kaída. Hernaðargeta ETIM laskaðist verulega og margir hörðustu bardagamenn samtakanna enduðu annað hvort í fangelsi, eins og Memetrozi í Kína, eða fóru til Sýrlands eftir 2011, þar sem þeir komu sér fyrir í Idlib.³⁰

Árásir ETIM og tengdra hópa jukust árin eftir 2002, þrátt fyrir dauða stofnandans og kúgun í Tyrklandi og Mið-Asíu. Árið 2007 fundu kínverskar öryggissveitir vísbendingar um ETIM-þjálfunarbúðir nálægt Kashgar, gerðu áhlaup og drápu átján grunaða vígamenn. Árið eftir, á Ólympíuleikunum í Peking 2008, varaði Interpol við því að það hefði komist yfir vísbendingar um mögulegar sjálfsmorðssprengjur á leikunum. Kínverska ríkið tilkynnti einnig að það hefði komið í veg fyrir nokkur samsæri, þar á meðal í Kashgar, þar sem þó var gerð handsprengjuárás á lögreglustöð sama ár sem varð fjórtán lögreglumönnum að bana. Næstu árin urðu nokkrar árásir, en hver þeirra var fremur stök: 2011 í Kashgar, 2012 í Yecheng, þar sem tuttugu og fjórir létust, og 2013 í Peking, þar sem fimm létust.

Til að útskýra hvað væri að gerast í XUAR gáfu kínversk stjórnvöld út tvær viðamiklar hvítbækur, þá fyrri árið 2003 og þá síðari árið 2009. Báðar fóru yfir sögu héraðsins og lýstu árásum ETIM og annarra hópa. Fyrsta áratug 21. aldar var almenn nálgun kínverskra stjórnvalda sú að meðhöndla þetta sem öryggisvandamál og bregðast við með lögum og reglu. Undir lok áratugarins varð ljóst að það nægði ekki, þar sem vandinn í Xinjiang var dýpri og tengdist bæði göllum í kínverska þróunarlíkaninu og stefnu um menningarlega samþættingu. Það var ekki nóg að ráðast inn í búðir ETIM og handtaka liðsmenn. Smám saman varð ljóst að ETIM starfaði í félagslegu og menningarlegu samhengi sem að hluta til fagnaði nærveru þess en amast við nærveru fjarlægrar miðstjórnar í Peking. Þann 5. júlí 2009, til dæmis, gengu hópar ungra Úígúra í Ürümqi í mótmælagöngu vegna dráps tveggja úígúrskra farandverkamanna í verksmiðju í suðurhluta Kína eftir ásakanir um kynferðisárásir á tvær konur.³¹ Óljóst er nákvæmlega hvað gerðist, en hræðileg átök brutust út í Ürümqi og dauðsföll urðu meðal Han-Kínverja í borginni. Slík atvik, sem höfðu einnig átt sér stað í Tíbet, sýndu yfirvöldum fram á að það væri ekki nóg að skilja þetta einfaldlega sem hryðjuverk.³² Hér var um félagslegt vandamál að ræða sem krafðist miklu víðtækara mats og lausnar.

Spurningin um hvernig ætti að glíma við þetta víðtækara félagslega og menningarlega vandamál, ekki aðeins í Xinjiang heldur einnig í Tíbet og öðrum vesturhéruðum Kína, varð að varanlegu viðfangsefni.

Til vesturs!

Seint á tíunda áratugnum, á síðustu árum forystu Jiang Zemin sem aðalritara, fóru tvö vandamál að verða áberandi umræðuefni í efstu lögum Kínverska kommúnistaflokksins. Í fyrsta lagi vakti vaxandi ójöfnuður milli strandsvæða í austurhluta Kína og innlandssvæða sem höfðu ekki notið góðs af umbóta- og opnunarstefnunni áhyggjur. Í öðru lagi hafði verið brugðist við þjóðernisóeirðum í Tíbet og Xinjiang með öryggisráðstöfunum, en það hafði ekki dugað. Röð mótmæla undir forystu munka í Lhasa í Tíbet frá september 1987 til mars 1989 var brotin niður með herlögum árið 1989, á meðan ETIM og aðrir hópar urðu fyrir aðgerðum kínverskra yfirvalda gegn hryðjuverkum. Í mars 2000 tilkynnti kínverska þjóðþingið Miklu þróun vestursvæðanna, (Xibu Da Kaifa), sem átti að hraða efnahagslegri og pólitískri samþættingu vesturhéraðanna, þar á meðal Tíbets og Xinjiang, en einnig Yunnan, Sichuan, Shaanxi og Guangxi. Þessi stefna var síðan fest í sessi í tíundu fimm ára áætluninni, 2001 til 2005, og fjármunum varið til innviðauppbyggingar. Kínverski kommúnistaflokkurinn hafði metið ólguna á stöðum eins og Tíbet og Xinjiang og komst árið 2000 að þeirri niðurstöðu að vandann bæri ekki eingöngu að skilja sem öryggisvanda heldur einnig sem vanda efnahagsþróunar.

Fjárhæðin sem fjárfest var í vesturhlutanum á árunum 2000 til 2017 er gífurleg: 6,85 billjónir júan, eða um 1,04 billjónir bandaríkjadala, og fór megnið til Xinjiang, stærsta héraðs á svæðinu. Þetta fjármagn fór í innviði og fjárfestingar í fastafjármunum og byggði upp héraðið með járnbrautum, flugvöllum, vegum, iðnvæðingu og vélvæðingu landbúnaðar. XUAR fór smám saman að samlagast kraftmiklu efnahagslífi austurhluta landsins. Samkvæmt Hagstofu Xinjiang og Þjóðhagsstofnuninni, gögnum um tekjur heimila og hvítbókinni frá 2025 voru ráðstöfunartekjur á mann árið 2000 5.645 júan fyrir þéttbýlisbúa og 1.618 júan fyrir dreifbýlisbúa. Árið 2017 höfðu þær hækkað í 30.775 júan fyrir íbúa í þéttbýli og 11.045 júan fyrir íbúa í dreifbýli og árið 2024 í 42.820 og 19.427 júan. Frá 2012 til 2024 jókst landsframleiðsla Xinjiang úr 749,95 milljörðum júan í yfir 2,05 billjónir í fyrsta sinn. Hvað varðar innviði tvöfaldaðist lengd járnbrauta, þannig að þær náðu til allra héraða og 80 prósenta dreifbýlissýslna. Flugleiðum fjölgaði þannig að nú var flogið til tuttugu og fimm alþjóðlegra áfangastaða í sautján löndum. Raforkuflutningskerfið var stórbætt, allir bæir tengdir 5G og öll þorp tengd breiðbandi. Frá fimmta áratug síðustu aldar til ársins 2024 jukust lífslíkur í Xinjiang úr 30 árum í 77 ár.³³

Árið 2013 kynnti Xi Jinping forseti hugmyndina um One Belt, One Road í ræðu í Kasakstan. Markmiðið var að framlengja hina nýju „Til vesturs“ stefnu, sem samþætti vesturhluta Kína betur við austurhlutann og skapaði innviði um Mið-Asíu og Vestur-Asíu til Evrópu. Þetta varð síðar að „Belti og braut“ framtakinu, þar sem Xinjiang varð „kjarnasvæði“ (héxīn qū) alls verkefnisins.³⁴ Xi tengdi „Til vesturs“ og Belti og braut framtakið við tvö önnur meginverkefni: nýja þjóðernastefnu og herferðina gegn fátækt.

Hvað varðar tengingar Belti og brautar hefur Xinjiang, eftir að sárafátækt var útrýmt af svæðinu, verið gert að kjarna evrasískra tengsla, sérstaklega í gegnum efnahagsbelti Silkivegarins. Sem hluti af þessari samþættingu hafa 19 hafnir og 119 tvíhliða flutningaleiðir verið teknar upp, og árið 2024 fóru meira en helmingur allra vöruflutningalesta landsins um Xinjiang. Svæðið er nú lykilatriði í járnbrautarsamgöngum milli Kína, Kirgistan og Úsbekistan og í efnahassamstarfi Kína og Pakistans. Meðal annarra mikilvægra verkefna er fríverslunarsvæði sem stofnað var í október 2023 í tilraunaskyni, græna beltið sem reist hefur verið umhverfis Taklamakan-eyðimörkina, lengsti sandvarnargarður í heimi, og mikil aukning í ferðamennsku, með yfir 300 milljón heimsóknum ferðamanna árið 2024.³⁵

Hvað þjóðernastefnuna varðar fór Xi Jinping, eftir að hann var kjörinn aðalritari á átjánda flokksþingi Kínverska kommúnistaflokksins árið 2012, að leggja áherslu á mikilvægi þjóðareiningar og samþættingar allra þjóða Kína. Á miðlægri vinnuráðstefnu um þjóðernismál í september 2014 hélt hann ræðu þar sem hann lagði meiri áherslu á þjóðlega sjálfskennd (identity) yfir sértæka sjálfskennd einstakra hópa, en skýrði jafnframt að hann ætti ekki við aðlögun heldur samþættingu. Minnihlutahópar ættu að halda menningu sinni, en um leið að vera samþættir kínversku byltingunni. Fyrir kommúnistaflokkinn þýddi þetta að fleiri Han-starfslið (kader) og starfslið úr þjóðernmisminnhlutum yrðu að blandast og kynnast hver öðrum. Fyrir samfélagið í heild þýddi það aukna notkun mandarínsku í menntun samhliða tungumálum þjóðernisminnihluta..

Með það að markmiði að útrýma fátækt hóf Xi markvissa herferð þess efnis árið 2013.  Flokksstarfsmenn og embættismenn stjórnvalda hófu grunnkannanir og heimilisskráningu. Opinberar kannanir sýndu að á bilinu 2,6 til 3 milljónir manna, aðallega í suðurhéruðum á borð við Aksu, Hotan, Kashgar og Kizilsu, lifðu undir landsbundnum fátæktarmörkum Kína. Á árunum 2014 til 2020 beitti ríkið öflugri blöndu af fjárhagsmillifærslum, innviðauppbyggingu, endurnýjun húsnæðis, menntunarstyrkjum, heilbrigðisþjónustu og atvinnumiðuðum aðgerðum til að draga úr fátækt. Frá árinu 2012 hefur miðstjórnin úthlutað meira en 4 billjónum júan í millifærslur til Xinjiang.³⁶ Yfir 70 prósent af opinberum útgjöldum í Xinjiang hafa runnið til sviða sem tengjast lífsviðurværi. Flutningur vinnuafls og starfsmenntunaráætlanir voru lykilatriði í þessu ferli og því fylgdi umfangsmikill flutningur fólks úr dreifbýli í nýbyggð byggðarlög með bættum aðgangi að þjónustu. Frá 2012 hafa yfir 450.000 ný störf í þéttbýli verið búin til á hverju ári, sem hefur haldið skráðu atvinnuleysi í þéttbýli undir 4 prósentum. Xinjiang tók einnig þátt í „paraðri aðstoð“, þar sem austurhéruðin fjárfestu hundruðum milljarða júan í vesturhlutanum. Árið 2020 lýstu kínversk stjórnvöld því yfir að öllum skráðum fátækum heimilum og sýslum í Xinjiang hefði verið lyft upp úr mikilli fátækt, einkum vegna umtalsverðrar hækkunar landsbyggðartekna og almenns aðgangs að grunnþjónustu, þar á meðal breiðbandsneti og menntun fyrir öll börn. Ólíkt eldri „Til vesturs“ aðgerðum, sem lögðu áherslu á þjóðhagslegan vöxt, voru aðgerðirnar gegn fátækt unnar á stigi heimila og tengdar beint félagslegum stöðugleika, þar sem uppbygging var líka sett fram sem leið til að draga úr hættu á óeirðum og öfgahyggju.³⁷

Flóknasti þáttur alls þessa ferlis voru flutningsáætlanir sem áttu að færa dreifð þorp inn í stærri byggðakjarna, bæði til að auðvelda þjónustu og laða vinnuafl að iðnaðargörðum og verksmiðjum með betri tekjumöguleika en í erfiðum smábúskap. Þessi áætlun var lykilþáttur í útrýmingu fátæktar um allt Kína, ekki aðeins í XUAR. Við slíka umfangsmikla þróun er aldrei ljóst hvort allir eru reiðubúnir að flytja, jafnvel þótt aðbúnaður og atvinnumöguleikar séu betri. Alltaf verða einhverjir óánægðir og mótfallnir verkefninu. Milljónir manna hlutu starfsmenntun og fundu leið út úr fátækt með eigin atvinnutekjum. Hvort fólk upplifir þetta sem kúgun eða ekki er mikilvægt álitaefni sem kínverskir fræðimenn og yfirvöld virðast taka alvarlega.³⁸ En hafa verður í huga að umfang umbreytingarinnar er svo gríðarlegt að útilokað er að stýra væntingum og vonum allra með jöfnum hætti.

Mikilvægasti þátturinn í allri umræðunni um árásir sem sprottnar voru af íslamisma, aðskilnaðarstefnu og hryðjuverkum í Xinjiang var sá að kínversk stjórnvöld neituðu að fara sömu leið og Rússland í tveimur stríðum sínum í Tsjetsjeníu frá 1994 til 2009. Kína fetaði heldur ekki í fótspor „stríðsins gegn hryðjuverkum“ sem Bandaríkin háðu í Afganistan og Írak, með öllu því neti „leynifangelsa“ þar sem pyntingar og morð voru venjubundin, frá Abu Ghraib í Írak til Guantánamo á Kúbu. Samkvæmt Costs of War-verkefni Brown-háskóla:

“Áætlað er að yfir 940.000 manns hafi látist vegna beins ofbeldis tengdu stríðum eftir 11. september í Írak, Afganistan, Sýrlandi, Jemen og Pakistan á árunum 2001 til 2023. Þar af voru meira en 432.000 almennir borgarar. Fjöldi þeirra sem særðust eða veiktust vegna átakanna er mun hærri, sem og fjöldi almennra borgara sem létust „óbeint“ vegna þess að stríðin lögðu hagkerfi, heilbrigðiskerfi, innviði og umhverfi í rúst. Áætlað er að 3,6 til 3,8 milljónir manna hafi látist óbeint á stríðssvæðum eftir 11. september, sem færir heildarfjölda látinna í að minnsta kosti 4,5 til 4,7 milljónir og fer áfram hækkandi.”³⁹

Kofi Annan, framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna, sagði við BBC árið 2004 að árás Bandaríkjanna á Írak hefði verið ólögleg. Samt voru engar refsiaðgerðir lagðar á bandarísk stjórnvöld eða hernaðarskipuleggjendur þeirra, og orðið þjóðarmorð var ekki notað um neitt þessara stríða. Bandaríkin og evrópskir bandamenn héldu því fram að allur dauði almennra borgara í stríði væri aðeins „óbeinn skaði“ og „afleiðingar hernaðar“, ekki vísvitandi morð. Þegar NATO var beðið um að staðfesta upplýsingar um skotmörk í Líbíu hélt lögmaður bandalagsins, Peter Olson, því fram að „atvik NATO“ brytu ekki lög og að skýrslur sýndu að NATO hefði hvorki vísvitandi beint árásum að almenningi né framið stríðsglæpi í Líbíu. Þetta var árið 2012. Fimm árum síðar hófu Zenz og Leibold að skrásetja það sem Zenz myndi brátt kalla „þjóðarmorð”, ekki í Írak, þar sem yfir milljón almennra borgara hefur verið drepin, heldur í Kína, þar sem Zenz heldur því ekki einu sinni fram að nokkur fjöldamorð á almennum borgurum hafi átt sér stað.

Árið 2017, þegar Zenz og Leibold birtu tvær greinar sínar á vefsíðu Jamestown Foundation, opnuðu kínversk stjórnvöld svæðisbundið kerfi starfsnáms- og þjálfunarmiðstöðva. Hvað segja skýrslur Zenz að hafi farið fram í þessum miðstöðvum? Kennsla í mandarínsku, fræðsla um lög, starfsþjálfun og pólitísk fræðsla, sem Zenz kallar „innrætingu“. Eftir að nokkrir af helstu fjölmiðlum vesturlanda fjölluðu um þessar miðstöðvar viðurkenndu kínversk stjórnvöld tilvist þeirra og sögðu þær ætlaðar starfsþjálfun og „baráttu gegn öfgahyggju með notkun menntunar“. Yfirvöld neituðu því að um varðhaldsstöðvar væri að ræða. Árið 2019, eftir um eins árs starfsemi, voru þessar stofnanir minnkaðar að umfangi og umbreytt í formlegar starfsmenntastofnanir og skóla (zhiye jiaoyu peixun) sem buðu upp á þjálfun í starfshæfni (jiuye jineng peixun) og þjálfun fyrir iðnaðarverkamenn (chanye gongren peixun). Dómstólar í Xinjiang dæmdu ýmsa einstaklinga til fangelsis á árunum 2014 til 2019 á grundvelli sönnunargagna um þátttöku í ofbeldisverkum, en ekkert bendir til stærðargráðunnar hálf milljón pólitískir fangar sem Radio Free Asia talar um.

Gögn um þjálfunarstöðvarnar í Xinjiang á árunum 2017 til 2019, þegar þær voru í notkun, eru umdeild. Heimildir kínverskra stjórnvalda hafa sínar takmarkanir, þar sem þær væru – jafnvel við bestu aðstæður – til þess fallnar að réttlæta eigin aðgerðir. Skýrslur frá vestrænum stjórnvöldum og stofnunum á borð við Jamestown eru enn takmarkaðri, því þær eru hannaðar til að grafa undan kínverska ríkinu, kynda undir hugmyndum um aðskilnað á landamærasvæðum Kína, hvort sem það er í Xinjiang eða Tíbet, og sverta orðspor Kína á heimsvísu, ekki síst meðal þeirra tveggja milljarða múslima sem búa í heiminum. Rannsóknaraðferðir sem byggja á gervihnattarmyndum og gagnalekum verður að nota með mikilli varfærni, þar sem gervihnattarmyndir sýna bara innviði en ekki lifaða reynslu og lekin skjöl geta auðveldlega verið fölsuð á tímum háþróaðrar tækni í blönduðu stríði. Vitnisburður útlaga er áhugaverður en byggir á einstökum frásögnum og er gjarnan ýktur vegna stefnu gegn innflytjendum og flóttafólki á Vesturlöndum. Ef hópur getur haldið því fram að hann sé fórnarlamb kommúnisma, aukast líkurnar á að hann fái stöðu flóttafólks.

Engar vísbendingar eru um stefnu kínverskra stjórnvalda um líkamlega útrýmingu úígúra, ólíkt til dæmis beinum sönnunargögnum um útrýmingarstefnu ísraelskra stjórnvalda gagnvart hinni hernumdu palestínsku þjóð. Engar fjöldagrafir hafa fundist og engar ásakanir liggja fyrir um kerfisbundin dráp, sem eru megineinkenni þjóðarmorðs. Jafnvel verstu lýsingarnar á búðunum í Xinjiang sýna að þar var beitt þvingunum, en um útrýmingarbúðir var ekki að ræða.

Um moskur og menn

Snemma í herferðinni gegn Kína fóru fræðimenn á borð við Zenz að saka stjórnvöld ekki um þjóðarmorð í eiginlegri merkingu heldur um „menningarlegt þjóðarmorð“, það er glæpinn að þurrka út menningarheim heillar þjóðar.⁴⁰ Tvær ásakanir ber að taka alvarlega: í fyrsta lagi að úígúrum fari fækkandi og í öðru lagi að ráðist sé á moskur í Kína. Samkvæmt kínverska manntalinu 2020 jókst fjöldi Úígúra í Xinjiang úr 10 milljónum í 11,6 milljónir, eða um 1,6 milljónir á einum áratug. Gögn manntalsins sýna að Úígúrum fjölgaði um 1,67 prósent á ári frá 2000 til 2020, sem er tvöfalt meiri vöxtur en hjá öðrum þjóðernisminnihlutahópum í Kína.⁴¹ Þar sem áætlunin um útrýmingu fátæktar var þá í fullum gangi má gera ráð fyrir að þessi vöxtur haldist ekki, þar sem tekjuhærri fjölskyldur kjósa oft að eignast færri börn og því er líklegt að vaxtarhraðinn dragist saman. Þetta er eðlilegt ferli í mannkynssögunni sem kallast lýðfræðileg umskipti. Árið 2020 hafði fátækt í XUAR minnkað verulega, lífslíkur Úígúra aukist og menntun og heilsufar batnað, að vísu hóflega en ótvírætt. 

Hvað varðar árásir á moskur liggja fyrir áhugaverð gögn. Samkvæmt síðustu opinberu kínversku heimildinni, hvítbók ríkisráðsins frá 2016, eru 24.800 staðir fyrir trúariðkun í Xinjiang og þar af 24.400 moskur. Þetta er samanborið við færri en 2.000 moskur á níunda áratugnum. Australian Strategic Policy Institute gaf út skýrslu árið 2020 þar sem því var haldið fram að 16.000 moskur hefðu verið skemmdar eða eyðilagðar og að aðeins 15.500 stæðu enn. Sú skýrsla byggðist að mestu á greiningu gervihnattarmynda. Þar sem ástralska skýrslan er að verulegu leyti án ítarlegra gagna er erfitt að fara mosku fyrir mosku og sannreyna fullyrðingar hennar.

Hins vegar er annað áhugavert lýðfræðilegt atriði sem vert er að hafa í huga. Í Ástralíu búa 813.000 múslímar og þar eru um 600 moskur, sem þýðir að ein moska kemur á hverja 1.355 ástralska múslíma.⁴² Fjöldi múslíma í XUAR er um 13 milljónir, þar af 11,6 milljónir úígúra, og samkvæmt gögnum frá 2020 eru moskurnar 24.400. Það þýðir að ein moska kemur á hverja 533 múslíma og jafnvel ef gengið er út frá þeirri meintu fækkun niður í 15.500 moskur kemur ein moska samt á hverja 839 múslíma.⁴³ Í báðum tilvikum er þéttleiki moska í XUAR meiri en í Ástralíu. Samt hefur röð árása verið gerð á moskur í Ástralíu og herferðir reknar til að koma í veg fyrir opnun nýrra moska, einkum moskanna í Bendigo og Ballarat í Viktoríufylki. Engin skýrsla um þessi voðaverk kom frá Australian Strategic Policy Institute. Í Bandaríkjunum hafa árásir á moskur og tilraunir til að koma í veg fyrir byggingu þeirra á sama hátt orðið nánast venjulegar, og kjörnir embættismenn hafa látið ummæli falla gegn múslimum, og sérstaklega gegn íslam, í Bandaríkjunum. Engin skýrsla um þessar atlögur hefur komið frá Jamestown Foundation.

Wang Hui, sem kennir við Tsinghua-háskóla, hefur bent á að stjórnun þjóðernismála í Kína frá upphafi umbóta- og opnunarskeiðsins árið 1978 hafi þróast í átt að því sem hann kallar „afpólitíseringu“, þar sem samskipti milli þjóðernishópa eru endurmótuð sem viðfangsefni stjórnsýslu, þróunar og öryggis.⁴⁴ Pólitískar spurningar sem snúa að sögulegum mun, stofnanalegri fjölhyggju, jöfnuði og trausti milli hópa hafa verið lagðar til hliðar. Að mati Wang er ekki hægt að smætta samskipti milli þjóðernishópa niður í tæknileg viðfangsefni á borð við fátækt, ófullnægjandi samþættingu eða öfgahyggju. Slík nálgun skyggir á kerfislægt misrétti og sér ekki þær pólitísku afleiðingar sem felast í samskiptum milli hópa. Samtal er nauðsynlegt til að byggja upp traust í fjölbreyttu landi, og þjóðareining verður ekki tryggð með tæknilegri stjórnun einni saman, heldur aðeins með viðurkenningu á menningarlegum mun og raunverulegu jafnræði. Þetta er grundvallaratriði: þótt þróunarstefnan hafi lyft milljónum kínverskra minnihlutahópa úr fátækt verður að takast á við skort á skilningi og trausti milli fólks með pólitískri úrlausn. Hvað það mun þýða í framkvæmd er ekki auðvelt að sjá fyrir.

Vijay Prashad (Santiago í Chile) og Tings Chak (Peking í Kína) starfa hjá Tricontinental: Institute for Social Research, þar sem Prashad er forstöðumaður og Chak samhæfingaraðili Asíuskrifstofunnar. Þau eru bæði ritstjórar alþjóðlegrar útgáfu Wenhua Zongheng.

Heimildir

1. Adrian Zenz og James Leibold, „Xinjiang’s Rapidly Evolving Security State,” China Brief 17, nr. 4 (14. mars 2017).

2. Adrian Zenz og James Leibold, „Chen Quanguo: The Strongman Behind Beijing’s Securitization Strategy in Tibet and Xinjiang,” China Brief 17, nr. 12 (21. september 2017). Sjá einnig Adrian Zenz, „‘Thoroughly Reforming Them Towards a Healthy Heart Attitude’: China’s Political Re-Education Campaign in Xinjiang,” Central Asian Survey 38, nr. 1 (2019): 102-28.

3. Gerry Shih, „China’s Mass Indoctrination Camps Evoke Cultural Revolution,” Associated Press, 17. maí 2018.

4. U.S. Congressional Executive Commission on China, „Chairs Urge Ambassador Branstad to Prioritize Mass Detention of Uyghurs, Including Family Members of Radio Free Asia Employees,” fréttatilkynning, 4. apríl 2018.

5. Sjá Gareth Porter og Max Blumenthal, „US State Department Accusation of China ‘Genocide’ Relied on Data Abuse and Baseless Claims by Far-Right Ideologue,” The Grayzone, 18. febrúar 2021.

6. Lily Kuo, „China ‘Legalises’ Internment Camps for Million Uighurs,” Guardian, 11. október 2018; Philip Wen og Olzhas Auyezov, „Tracking China’s Muslim Gulag,” Reuters, 29. nóvember 2018.

7. Marije Vlaskamp, „Beijings grote geheim stond op haar laptop,” de Volkskrant, 7. desember 2019.

8. Sjá vefsíðu International Consortium of Investigative Journalists um China Cables; Adrian Zenz, „The Karakax List: Dissecting the Anatomy of Beijing’s Internment Drive in Xinjiang,” Journal of Political Risk 8, nr. 2 (febrúar 2020).

9. Fergus Shiel, „Uighur Woman Tells Dutch Newspaper She Shared Leaked Chinese Government Documents,” International Consortium of Investigative Journalists, 7. desember 2019.

10. Adrian Zenz, „Sterilisations, IUDs, and Mandatory Birth Control: The CCP’s Campaign to Suppress Uyghur Birthrates in Xinjiang,” Jamestown Foundation, 2020.

11. Zenz, „Sterilisations, IUDs, and Mandatory Birth Control,” bls. 3.

12. Michael R. Pompeo, „Determination of the Secretary of State on Atrocities in Xinjiang,” yfirlýsing, 19. janúar 2021.

13. Government of Canada, „Parliamentary Committee Notes: Use of the Term ‘Genocide’ and the Situation in Xinjiang,” 27. janúar 2023.

14. UN Human Rights Council, Forty-First Session, Agenda Item 3, A/HRC/41/G/17, 12. júlí 2019.

15. Permanent Mission of the People’s Republic of China to the United Nations, „Joint Statement of 69 Countries at the Interactive Dialogue on High Commissioner’s Annual Report at the 47th Session of the Human Rights Council,” 22. júní 2021.

16. Organization of Islamic Countries, Resolutions on Muslim Communities and Muslim Minorities in the Non-OIC Member States, samþykkt á 46. fundi ráðs utanríkisráðherra, Abu Dhabi, 1.-2. mars 2019, bls. 5.

17. State Council Information Office of the People’s Republic of China, Historical Matters Concerning Xinjiang (Peking: Foreign Languages Press, 2019).

18. Xue Zhang, „Imperial Maps of Xinjiang and Their Readers in Qing China, 1660-1860,” Journal of Chinese History 4, nr. 1 (2020); Jianxiong Ge, Zhongguo Lidai Jiangyu de Bianqian (Peking: Commercial Press, 1997).

19. James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (New York: Columbia University Press, 2007; 2. útgáfa 2021).

20. David Brophy, Uyghur Nation: Reform and Revolution on the Russia-China Frontier (Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 2016); Millward, Eurasian Crossroads.

21. Ablet Kamalov, „Uyghur Historiography,” Oxford Research Encyclopedia of Asian History, 29. október 2021.

22. Sean Roberts, „The Narrative of Uyghur Terrorism and the Self-Fulfilling Prophecy of Uyghur Militancy,” í Terrorism and Counterterrorism in China (Oxford University Press, 2018); Maria Soloshcheva, „The Uyghur Terrorism: Phenomenon and Genesis,” Iran and the Caucasus 21, nr. 4 (2017).

23. Ahmed Rashid, The Resurgence of Central Asia: Islam or Nationalism? (London: Zed Books, 1994).

24. Ahmed Rashid, Taliban: Militant Islam, Oil, and Fundamentalism in Central Asia (New Haven: Yale University Press, 2000).

25. Ahmed Rashid, Jihad: The Rise of Militant Islam in Central Asia (New Haven: Yale University Press, 2002).

26. State Council Information Office of the People’s Republic of China, „The Fight Against Terrorism and Extremism and Human Rights Protection in Xinjiang,” hvítbók, mars 2019.

27. Andrew Mumford, „Theory-Testing Uyghur Terrorism in China,” Perspectives on Terrorism 12, nr. 5 (2018); Millward, Eurasian Crossroads.

28. Alyson J. K. Bailes, Pal Dunay, Pan Guang og Mikhail Troitskiy, „The Shanghai Cooperation Organization,” SIPRI Policy Paper nr. 17, 2007.

29. United Nations Security Council, „Reason for Listing: Eastern Turkistan Islamic Movement,” 7. apríl 2011; U.S. Department of the Treasury, „Press Statement on the UN Designation of the Eastern Turkistan Islamic Movement,” 12. september 2002.

30. Einn höfunda, Vijay Prashad, hitti marga af þessum bardagamönnum í norðurhluta Sýrlands síðla árs 2014.

31. Tölur um látna eru umdeildar, en ofbeldið sjálft er óumdeilt.

32. Wang Hui, „The ‘Tibetan Question’ East and West: Orientalism, Regional Ethnic Autonomy, and the Politics of Dignity,” í The Politics of Imagining Asia (Cambridge: Harvard University Press, 2011).

33. State Council Information Office of the People’s Republic of China, „CPC Guidelines for Governing Xinjiang in the New Era: Practice and Achievements,” 20. september 2025.

34. Zhang Donggang, The Belt and Road. A New Route to a Shared Future (Peking: Foreign Languages Press, 2023).

35. The Belt and Road Research Team, Pivot Cities on the Belt and Road (Peking: Chongyang Institute for Financial Services of Renmin University / New World Press, 2016), bls. 216-22.

36. State Council Information Office of the People’s Republic of China, „Poverty Alleviation: China’s Experience and Contribution,” hvítbók, 6. apríl 2021.

37. Tricontinental: Institute for Social Research, „Serve the People: The Eradication of Extreme Poverty in China,” Studies in Socialist Construction, nr. 1 (23. júlí 2021).

38. Xie Dawei, „Shendu pinkun diqu yidi fupin banqian chanye fazhan moshi ji zhiyue yinsu fenxi,” Ganhanqu Dili, janúar 2021; Xiaoyun Li og Yang Chengxue, „The Battle Against Poverty: An Alternative Revolutionary Practice in China’s Post-Revolutionary Era,” Wenhua Zongheng, nr. 3 (júní 2020).

39. „Human Costs,” Costs of War Project, Brown University; David Michael Smith, Endless Holocausts (New York: Monthly Review Press, 2023).

40. Zenz, „The Karakax List: Dissecting the Anatomy of Beijing’s Internment Drive in Xinjiang.”

41. State Council Information Office of the People’s Republic of China, „Xinjiang Population Dynamics and Data,” hvítbók, 26. september 2021.

42. Australian Bureau of Statistics, „2021 Census Shows Changes in Australia’s Religious Diversity,” fréttatilkynning, 28. júní 2022.

43. Nathan Ruser, James Leibold, Kelsey Munro og Tilla Hoja, „Cultural Erasure: Tracing the Destruction of Uyghur and Islamic Spaces in Xinjiang,” Policy Brief nr. 38, Australian Strategic Policy Institute, 24. september 2020.

44. Wang Hui, „The ‘Tibetan Question’ East and West.”