Rússafóbísk utanríkispólitík byggir á þeirri sýn að Rússland sé hin mikla öryggisógn við Evrópu, Rússland sé útþenslusinnað ríki og muni þá og þegar ráðast á Evrópu nema hún vígbúist. Á rússafóbíu er NATO grundvallað og þróað. Rússafóbían birtist í því að „stuðningur við Úkraínu“ er nú meginatriði í utanríkispólitík í Evrópu.

Rússafóbía er umfram allt hugmyndafræðilegt vopn. Vopn vestrænnar heimsvaldastefnu sem leitast við að einangra og veikja stærsta og auðlindaríkasta ríki heims, sem jafnframt er annað tveggja kjarnorkuvæddustu ríkja heims.

Hugmyndin um útþensluhneigð Rússlands byggir á ákveðnum túlkunum á utanríkisstefnu Rússlands í sögunnar rás. Til að geta rætt málið hef ég farið yfir mikilvæg atriði í þeirri sögu. Og fundið út að utanríkisstefna Rússlands sýnir merkilega samfellu síðustu tvær aldirnar. Í þessum seinni hluta greinarinnar verður farið yfir nokkur þau sögulegu dæmi sem mest hafa verið notuð til að sýna fram á útþensluhneigðina. Þau sýna hana samt ekki.

Griðarsamningurinn 1939

Árásir yfir vesturlandamæri Rússlands hafa ekki alltaf verið í sömu áttina. Rétt er það. Rússland og Sovétríkin hafa líka gert innrásir til vesturs. Það á einkum við í aðdraganda Heimastyrjaldarinnar síðari; hertaka Austur-Póllands 1939, Vetrarstríðið í Finnlandi 1939/40 og innlimun Eystrasaltsríkjanna 1940. Eru það ekki skýr merki um útþensluhneigð Rússlands? Skoðum það stuttlega.

Þá þarf að hoppa enn ögn lengra aftur á bak. Frá ca. 1935-1939, og sérstaklega síðastnefnda árið, snéri Stalín sér til vesturveldanna, einkum Breta og Frakka, og reyndi mjög að stofna með þeim bandalag um „sameiginlegt öryggi“ í Evrópu, bandalag gegn Hitler. En Vesturveldin höfðu ekki áhuga á neinu samstarfi við Sovétríkin, og höfnuðu öllum slíkum áformum. Að auki neitaði Pólland að heimila sovéskum her viðkomu í Póllandi ef til stríðs drægi við Þýskaland.

Síðustu tilraunir til að mynda bandalag gegn stríðsöflunum þýsku voru gerðar í ágúst 1939 þegar Hitler hótaði Pólverjum út af Danzig. Um miðjan ágúst buðu Sovétmenn fram einnar milljón manna herlið til að verja Pólland, en bresk-frönsk samninganefnd sem kom til Moskvu í sama mánuði hafði ekkert umboð til að lofa neinum aðgerðum á móti (aðgerðum t.d. Frakklandsmegin).

Í ljósi alls þessa þóttust Sovétmenn sjá það sem þá grunaði fyrirfram að Vesturveldin vildu með „friðkaupastefnunni“ fyrst og fremst beina árásarstefnu Hitlers lengra austur. Með Munchensamningnum hafði hann einmitt fengið frjálsar hendur í þá áttina.

Þegar tilraunir til varnarbandalags og samstilltra aðgerða runnu út í sandinn tóku Sovétmenn snögga beyju, þeir tóku þá stefnu að freista þess að koma á stuðpúðabelti milli sín og innrásarherjanna væntanlegu – og um leið kaupa tíma af Hitler.

Í viðauka við griðarsamninginn við Hitler 1939 sömdu Sovétmenn um «áhrifasvæði» í hugsanlegum framtíðarátökum. Tveimur vikum eftir að Þjóðverjar hófu innrásina í Pólland hertóku Sovétmenn austurhéruð, landsins að sk. Curzonlínu. Sú lína hafði í meginatriðum fylgt þjóðernamörkum milli Pólverja annars vegar og hins vegar Hvítrússa/Úkraínumanna (breski utanríkisráðherrann Curzon hafði hjálpað til að semja um þá línu 1918). En það var jafnframt línan sem Pólverjar höfðu ráðist austur fyrir og náð umræddum héruðum af Sovét-Rússlandi í árásarstríði sínu árið 1920. Hernám svæðisins 1939 var því á sinn hátt endurheimt. Endurheimtin hafði þess vegna ákveðin þjóðernaleg rök með sér, en fyrst og fremst voru rökin þó landvarnarleg rök fyrir Sovétríkin. Góða úttekt á Molotov-Ribbentrop samningnum má sjá hér.  

Eystrasaltsríkin 1939

Næst í tímaröð í eftirmálum griðarsamningsins var það að Sovétmenn tryggðu sér herstöðvaréttindi í Eystrasaltslöndum 1939. Það  hafði verið uppáskrifað í samningnum að þessi litlu ríki væru á «áhrifasvæði» Sovétríkjanna. Í framhaldinu voru samskiptin við þau hreint ekki á jafnræðisgrunni.

Ég þekki ekki vel sögu þessara Eystrasaltsríkja. Þjóðernishyggja hefur verið sterk í þeim öllum, á sér djúpar rætur og beinist einkum gegn hinu svæðisbundna stórveldi og herraríki, Rússlandi. Í sjálfstæðisbarattu sinni hafa löndin haft tilhneigingu til að leita sér fulltingis út fyrir svæðið, einkum til Þýskalands. Árið 1918 fengu Eystrasaltslöndin beinlínis sjálfstæði sitt frá Rússlandi í gegnum herför Þýskalands í þessum löndum, gegn nýstofnuðum Rauða hernum. Sjálfstæðið fengu þau þó eftir að Þjóðverjar hættu öllum hernaði og bökkuðu út.

Í öllum ríkjunum þremur stóð nasisminn sterkt á fyrirstríðsárunum. Árið 1939 voru stjórnvöld í öllum þremur ríkjunum Þýskalandssinnuð, og Þýskaland hafði þar mikil og vaxandi áhrif. Þau gerðu m.a. sameiginlegan griðasamning við Þýskaland í júní, þremur mánuðum fyrir Molotof-Ribbentrop samninginn. Sjá nánar t.d. hér: 

Á flokksþingi 1934 benti Stalín á Þýskaland sem helstu stríðsógnina við Sovétríkin. Hann saknaði þá þriðja áratugsins þegar Sovétríkin höfðu átt vinsamleg samskipti við Þýskaland og gerðir voru mikilvægir samstarfssamningar milli ríkjanna tveggja o.s.frv. [Rapallo m.m.]. «Nýja» pólitík Hitlers í Þýskalandi minnti hann hins vegar á «pólitík keisarans fyrrverandi, hans sem hertók Úkraínu um skeið, fór í herför gegn Leníngrad og notaði Eystrasaltslöndin sem uppstillingarsvæði fyrir slíka herför.» (J. Stalin, Spørsmål i Leninismen, Oslo 1976, 441) Stalín vísar hér til stöðunnar vorið 1918 þegar herir Þjóðverja völsuðu um Eystrasaltslönd og voru við það að hertaka Petrógrad þaðan. Árið 1936 töluðu hann og Mólotov aftur opinberlega um hættuna á að Hitlers-Þýskaland gæti notað landsvæði Eystrasaltsríkja til að ráðast á Sovétríkin.

Það er alveg hægt að réttlæta kröfu Sovétmanna um herstöðvar í Eystrasaltslöndum 1939 út frá landvarnahagsmunum þeirra. Innlimun landanna þriggja í Sovétríkin eftir svokallaðar «þjóðaratkvæðagreiðslur» 1940 verður hins vegar varla kölluð neitt annað en „útþenslustefna“ þegar horft er á hana eina og sér.

Það er samt augljóst að rétt eins og krafan um herstöðvaréttindin 1939 var innlimun Eystrasaltsríkja liður í landvarnarpólitík. En mjög líklega varð hún til að styrktja nasismann sem fyrirfram stóð sterkur í löndunum þremur. Wikipedia slær föstu að Þjóðverjum hafi þar verið fagnað í júní 1941: „Eystrasaltslöndin nýlega innlimuð í Sovétríkin með ógnunum, valdi og svindli buðu almennt þýsku herina velkomna þegar þeir komu yfir landamærin.“ 

Það er samt líklegt að nýjar herstöðvar og annar viðbúnaður Sovétmanna í Eystrasaltslöndum og Póllandi hafi hægt nægilega á framrás Þjóverja svo hægt væri að vígbúast betur Leníngrad. En borgin mátti samt þola 900 daga umsátur með u.þ.b. milljón fallinna borgarbúa.  

Það eru margar samsvaranir milli Eystrasalts-pólitíkur Kremlverja 1939 og stríðsins í Úkraínu 2022. Þær biurtast sem afar hörð viðbrögð vegna ótta við árás stórveldis eða hernaðarbandalags úr vestri. Þegar slíkt er í spilunum hafa stjórnvöld í Kreml þá stórveldistilhneigingu að horfa framhjá fullveldisréttindum granna sinna. Í samhenginu er samt eðlilegt að tengja þessa pólitík við varnarviðbrögð Rússlands fremur en landvinninga- og útþenslustefnu.

Vetrarstríðið í Finnlandi 1939-40

Þá kemur að Vetrarstríðinu í Finnlandi 1939-40. Það er stríð sem um margt er líka nokkuð hliðstætt stríðinu í Úkraínu núna, og er hægt að líta á það sem rússneskt landvarnarstríð. Svo er hitt að það stríð vakti viðlíka geðshræringu á Íslandi og á Vesturlöndum, rétt eins og stríðið í Úkraínu hefur gert.

Rauði herinn réðist yfir finnsku landamærin 30. nóvember 1939. Árásin kom mjög á óvart og almenn viðbrögð bæði þar og hér voru áfall, mikil hneykslun og reiði. Finnar voru «varðmenn lýðræðis» en Stalín og Sovétmenn náttúrlega óðir yfirgangsmenn, og mikið var bent á griðasamninginn við Hitler sem vott um «bróðerni» þeirra Hitlers og Stalíns.

Málið átti sér sinn aðdraganda. Sovétmenn höfðu leitað samninga við Finna og farið fram á landamærabreytingar, fyrst haustið 1938 og svo aftur og af meiri þunga haustið 1939. Aðalkrafa Sovétmanna var að færa finnsku landamærin á Karelska nesinu norðar og vestar, en þau lágu aðeins 32 km frá Leníngrad svo skjóta mátti á borgina úr fallbyssum frá Finnlandi. Einnig fóru þeir fram á aðstöðu á skaganum Hanko í mynni Finnska flóa eða nálægri eyju. Boðið var á móti annað svæði tvöfalt stærra í Noður-Finnlandi. Ekki samdist svo „Vetrarstríðið“ hófst 30. nóv. 1939.

Sovétmenn mátu ranglega hernaðarstyrk Finna. Mátu líka ranglega pólitískt ástand í Finnlandi, sbr þá diplómatísku bommertu að setja á fót Kuusin-stjórnina á herteknu svæði skömmu eftir að stríðið hófst og reikna með að hún höfðaði til alþýðu Finnlands. Framan af sóttist Rauða hernum seint, lengst var barist við hina sterku Mannerheim-línu sem Finnar höfðu byggt upp með aðstoð Þjóðverja á 3. og 4. áratug.

Eftir að sú lína féll áttu Sovétmenn áttu alls kostar við Finna, en friður var saminn 12. mars 1940. Friðarskilmálarnir urðu litlu harðari en upphaflegar tillögur um landamærabreytingar voru. Það bendir til að útþensla hafi ekki verið málið fyrir Sovétmenn, alla vega ekki það að ráða yfir Finnlandi.

Þegar Þjóðverjar réðust inn í Sovétríkin 1941 gengu Finnar strax í lið með þeim og sendu í stríðið hálfa milljón manns sem barðist þar í rúm þrjú ár. En í september 1944 hafði stríðsgæfan fyrir löngu snúist með Sovétmönnum. Finnland var hernaðarlega brotið á bak aftur þegar samið var um sérfrið milli ríkjanna. Þá endurtok sagan sig frá 1940, samið var um að mestu óbreytt landamæri frá 1940, nema hvað Finnar töpuðu Norðuríshafs-tengingunni við bæinn Petsamó. Árið 1948 sömdu Finnar svo við Sovétmenn um varanlegt hlutleysi Finnlands.

Það má sjá margar samsvaranir milli Vetrarstríðsins og Úkraínustríðs: Rússar/Sovétmenn fara fram á «tryggingar» við nágranna sína, en fá þær ekki og gera þá árás. Í hvorugu tilfellinu er fórnarlambið (Finnland 1939 eða Úkraína 2022) sá aðili sem þeir í Kreml telja vera hina eiginlegu ógnun við sig eða land sitt.

Það eru líka hliðstæður milli Finnlands eftir heimstyrjöldina og Úkraínu. Alveg eins og Rússar gagnvart Úkraínu núna fóru Sovétmenn fram á hlutleysi Finnlands árið 1948, sem varð niðurstaðan. Kringum Úkraínudeiluna hefur «finnlandíseríng» stundum verið nefnd sem valkostur fyrir Úkraínu en t.d. Stubb Finnlandsforseti segir að slíkar hugmyndir séu „úreltar“, þ.e.a.s.að betra sé að láta Úkraínumenn berjast til síðasta manns. Stubb var líka leiðandi í að koma Finnlandi í NATO, hann telur það auka öryggi Finnlands.

Ég veit ekki margt um Alexander Stubb. Eitt veit ég þó, að hann er maður heimskur og hefur þann sið heimskra manna að halda raunveruleikanum frá sér. Það kemur þeim gjarnan í koll.

„Hliðstæður“ Úkraínustríðs við upphaf Seinna stríðs

Það er grundvallarafstaða Vestursins, og alveg sérstaklega afstaða Evrópu, að ekki skuli semja við Rússa í Úkraínudeilunni af því það sé „friðkaupastefna“ hliðstæð þeirri sem Vesturveldin sýndu Hitler 1938.

Að bera innrás Rússa í Úkraínu núna á einhvern hátt saman við innrás Hitlers í Pólland eða innrásina í Sovétríkin 1941 er afskaplega vitlaust. Í fyrsta lagi var hlutfallslegur efnahagsstyrkur Þýskalands 1939 margfaldur á við efnahagsstyrk Rússlands í dag. Vígstaðan ólík líka: Þegar herir Hitlers og bandamanna hans réðust inn í Sovétríkin í júní 1941 var allt meginland Evrópu komið undir hans stjórn, einu undantekningar voru Sviss og Svíþjóð.

Árið 2022 var staðan um margt nánast endurtekning á stöðunni frá 1941: Nánast allt meginland Evrópu aftur sameinað undir eina herstjórn (nú í NATO) gegn einangruðum Rússum, eins og 1941, undantekningar voru aðallega Hvítrússland og Sviss. Löndin Úkraína, Svíþjóð og Finnland voru að vísu enn ekki orðin formleg NATO-lönd ennþá en höfðu öll tekið upp „aukna samstarfsaðild“ við NATO. Sem sé allt meginland Evrópu gegn Rússlandi, enn og aftur. Og nú hafði líka bæst þar á ofan stóri frændi fyrir vestan haf sem stjórnaði sókninni.

Austur-Evrópa og Kalda stríðið 1945-89.

Stefna Sovétríkjanna gagnvart Austu-Evrópu að lokinni Heimsstyrjöldinni síðari er vissulega nokkuð stórt efni til að afgreiða í fáum setningum. Her Sovétríkjanna frelsaði austanverða Evrópu undan nasismanum. Hann gerði það að mestu upp á eigin spýtur án mikillar aðstoðar. Allt þetta svæði hafði búið við fasískt eða hálffasískt stjórnarfar í upphafi stríðs, Rúmenía, Búlgaría, Ungverjaland, Finnland voru í bandalagi við Hitler 1941 og tóku þátt í Barbarossa, Búlgaría sendi reyndar ekki her (germönsk lönd eins og Danmörk tóku óbeinni þátt í innrásinni. Danskir kapítalistar hófu fjárfestingar í Sovét, einkum Eystrasaltslöndum og 6000 Danir börðust á austurvígstöðvunum).

Undan stríðinu komu gömlu valdastéttirnar og flokkar þeirra í Austur-Evrópu pólitískt veiklaðir. Kommúnistar höfðu víða verið sterkasta skipulagsafl í andspyrnunni gegn fasistum og nasistum. Sósíalismi og kommúnismi stóðu sterkt meðal alþýðu. Hin sovéska tegund hans var ríkjandi og stjarna hans stóð hátt á himni, þó vissulega væri það mjög misjafnt frá einu landi til annars.

Stríðið við Hitler hafði verið Sovétmönnum dýrt, 27 milljónir manns lágu í valnum, vesturhluti ríkisins var flag eitt. Stríðið hafði líka verið Austur-Evrópu í heild dýrt. Hún var illa á sig komin en svæðið var vanþróað fyrir.

Eftir ósköp stríðsins gripu Sovét-Rússar til þeirra harkalegu ráðstafana að koma sér upp „stuðpúðabelti“/öryggisbelti vestan við sig. Þar var grundvallarviðmið að í þeim ríkjum skyldu vera „vinsamleg“ stjórnvöld, vinsamleg Sovétríkjnum. Það var, rétt eina ferðina, fyrst og fremst einhvers konar «landvarnarpólitík» frá Moskvu í óvinveittum heimi. Það er ekki eðlilegt að líta á það sem útþenslustefnu. Jafnvel ekki heldur sem kommúnískan byltingarákafa, þó vissulega hafi slíkur ákafi komið við sögu.

Áður en nýtt skipulag hafði mótast í Austur-Evrópu eftir stríðið var Kalda stríðið skollið á frá vestri með gríðarsterkri drottnunarstöðu og pólitísri krossferð Bandaríkjanna gegn Sovétríkjunum. Vestur-Evrópa fylkti sér þar að baki. Haft er eftir Georgy Zhukov yfirhershöfðingja sem stjórnaði hertöku Berlínar 1945: „Við frelsuðum Evrópu frá fasismanum, en þeir munu aldrei fyrirgefa okkur það.“

Kalda stríðið mótaði auðvitað á sinn hátt andrúmsloft og pólitískar andstæður innan «austursamfélaganna». Ég reyni ekki hér að skilgreina verðleika og galla «austursósíalismans». En áreiðanlega einkenndi það hann mjög að „öryggishagsmunir“ Sovétríkjanna skyldu vera þar svo ríkjandi viðmið í stjórnmálum. Það birtist m.a. í þeim tveimur pólitísku kreppum í austursamfélögunum sem leiddu til hernaðarlegrar íhlutunar frá Moskvu, atburðanna í Ungverjalandi 1956 Tékkóslóvakíu 1968. Bæling þeirra var ekki heldur merki um útþensluhneigð, eða t.d. ógn við Evrópu, heldur fyrst og fremst gerð til að viðhalda «stuðpúðabeltinu» og verja það. Utanríkisstefna Sovéríkjanna í þessu ferli var ákveðin, harkaleg og stjórnlynd – en samt gætin. Í meginatriðum var hún ekki útþenslusinnuð.

Þar með hef ég „afgreitt“ afar stórt svið í nokkrum línum!

Afganistan aðfangadag 1979

Að lokum skal hér minnst stuttlega á stríð Sovétmanna í Afganistan. Afganistan er ekki Evrópa en ég tek það með þar sem það var eina stríðið sem Sovétríkin áttu fulla aðild að á árum Kalda stríðsins, og var afdrifaríkt.

Algengast er að skilgreina Afganistanstríðið sem árásarstríð Sovétmanna, það hef ég jafnan gert sjálfur. Þjóðréttarlega var það stríð samt þannig að lögleg og alþjóðlega viðurkennd stjórnvöld Afganistan báðu Sovétmenn um hernaðaraðstoð 1979. Hvernig sem í því lá er hitt söguleg staðreynd að þetta stríð varð Sovétríkjunum afar dýrkeypt, eins og stríð í Afganistan hafa orðið stórveldum fyrr og síðar. Þá er það útbreitt álit að Afganistanstríðið öðru fremur hafi stuðlað að kreppu og falli Sovétríkjanna.

Frá 1973 hafði Sovét-vinsamleg stjórn setið að völdum í Afganistan. En hún fékk með tímanum í fangið uppreisnir íslamískra trúarhópa og raunar hluta afganska hersins líka. Það leiddi til þess að afgönsk stjórnvöld óskuðu 1979 endurtekið eftir hernaðaraðstoð frá Sovétmönnum. Endurtekið höfnuðu Sovétmenn þessari ósk, en ekki endalaust af því á aðfangadag það ár hófst sovésk hernaðaraðstoð/innrás í Afganistan. Allt er þetta vel þekkt og verður ekki rakið hér.

Bandaríkin (ásamt Sádum, Pakistönum o.fl) brugðust skjótt við í aðstoð sinni við uppreisnaröflin sem nefndu sig m.a. mujahedin, og það fór sem það fór. En hvenær hófst sú aðstoð? Um það hafa fjallað jafn framúrskarandi menn eins og John Pilger í heimildarmyndinni ‘Breaking the Silence: Truth And Lies In The War On Terror’ og Max Blumenthal í bókinni Management of savagery. Þeir færa fyrir því rök að íhlutun CIA í Afganistan hafi hafist a.m.k. hálfu ári á undan sovésku íhlutuninni.

Áður var nefndur til sögunnar Zbigniew Brzezinski, líklega áhrifamesti arkítekt bandarískrar utanríkisstefnu báðum megin við tímamótin 1990/91. Á árunum 1977-81 voru formleg áhrif hans hvað mest en þá gegndi hann stöðunni þjóðaröryggisráðgjafi Bandaríkjaforseta, Jimmy Carter. Árið 1998 birtist viðtal við hann í frönsku tímariti, Le Nouvel Ob serva teu. Þar var Brzezinski spurður um bandarísku afskiptin af Afganistan 1979. Hann svaraði greiðlega.

Samkvæmt opinberri útgáfu sögunnar byrjaði stuðningurinn við Mujahedin á árinu 1980, þ.e.a.s. eftir innrás sovéska hersins á aðfangadag 1979. En raunveruleikinn, vel hulinn þar til nú, er allur annar. Í reynd var það 3. júlí 1979 sem Carter forseti undirritaði fyrstu tilskipanir um leynilega aðstoð við andstæðinga hinna sovétvinsamlegu stjórnvalda í Kabúl.

Brzezinski hélt áfram: „Þennan sama dag skrifaði ég forsetanum orðsendingu þar sem ég útskýrði þá skoðun mína að þessi aðstoð myndi framkalla sovéska hernaðaríhlutun.” Þetta var áætlun Brzezinskis og hann var enn jafn ánægður með hana árið 1998 þegar hann svaraði:

Þessi leyniáætlun var stórsnjöll hugmynd. Hún hafði þau áhrif að draga Rússana inn í afgönsku gildruna. [Þegar svo Sovétmenn höfðu gengið í gildruna sagði Brzezinski við Carter:] Við höfum nú tækifæri til að gefa Sovétmönnum sitt Víetnamstríð. [Spurður um sögulegar afleiðingar áætlunarinnar spurði Brzezinski staffírugur á móti:] «Hvað er mikilvægara í mannkynssögunni, Talíbanar eða fall sovéska heimsveldisins? Nokkrir múslimar í uppnámi eða frelsun Mið-Evrópu og endalok Kalda stríðsins?

Brzezinskis var enginn “nóboddý”. Hann var öryggisráðgjafi Bandríkjaforseta þegar þessir atburðir urðu. Hann var mikilvægasti arkitekt bandarískrar utanríkisstefnu við lok Kalda stríðsins, eins og við höfum nefnt hér áður. Hann var m.a.s. ennþá sagður mikilvægasti óformlegi ráðgjafi Obama forseta í utanríkismálum á stjórnarárum hans. Og hann segir sem sé að Bandaríkin hafi lokkað Sovéska heimsveldið í „afgönsku gildruna“ til að fella það.

Úkraínustríðið í heildarmyndinni

Til Úkraínu. Nú hallar á Úkraínu á vígvellinum. Stríðið, að viðbættum efnahags-refsiaðgerðinum, hefur ekki veikt Rússland svo sem reiknað var með. Hinn mikli tapari refsiaðgerðanna er Rússland heldur Evrópa. Samt er ekki í alvöru leitað samninga heldur er hert á vopnaaðstoðinni frekar en hitt. ESB var rétt í þessu að samþykkja 90 milljarða evra „lán“ svo Úkraína geti barist áfram.

Nefna þarf framlag Donalds Trump til Úkraínudeilunnar. Framlag hans felst í „útvistun“ stríðsins til Evrópu, sem er liður í hnattrænni hernaðarlegri „verkaskiptingu“. Sú fyrirhugaða útvistun var tilkynnt af Trump-stjórninni strax með valdatöku hennar í janúar 2025. Og tilkynnt var að Evrópa yrði að endurhervæðst, hækka varnarútgjöd sín í 5%. Sérstaklega er fjármögnun stríðsins útvistað yfir til Evrópulanda. Og stríðið á að halda áfram, það er markmið í sjálfu sér. Þó hernaðarlegur sigur á Rússlandi vinnist e.t.v. ekki að sinni þá getur viðvarandi stríð að lokum veikt Rússland og tryggt um leið stöðu Her-iðnaðarsamsteypunnar. Það er stafnan.  

Þýskaland segist munu taka forustu og Merz kanslari sagði Þýskaland ætla að byggja upp sterkasta her í Evrópu. Í síðustu viku hrósaði Elbridge Colby aðstoðarhermálaráðherra Bandaríkjanna stjórn Merz kanslara fyrir hina uppsiglandi endurhervæðingu Þýskalands og fyrir að taka forustu í stuðningi við Úkraínustríðið.  

ESB hlýðir herra sínum, nöldrandi þó. ESB hefur nú samþykkt kröfu Bandaríkjanna um „endurhervæðingu Evrópu“. Evrópuleiðtogarnir hver af öðrum segjast ætla að vera tilbúnir í beint stríð (ekki staðgengilsstríð) við Rússland eftir 3-5 ár. En til þess þarf að veita hinni evrópsku velferðarþjónustu yfir í þarfir hernaðarins. Hlutverk Úkraínu í samhenginu er enn sem áður að brjóta múra og þreyta Rússa (fórna til þess sjálfum sér). Sergei Lavrov sagði fyrir skemmstu um þróunina að Rússar undirbyggju sig nú undir að breyta „sérstakri hernaðaraðgerð“ yfir í fullt stríð. 

Abbastu ekki upp á híðisbjörn

Eftirfarandi var á sínum tíma haft eftir hinum margreynda „járnkanslara“ Þýskalands, Otto von Bismarck: „Það er auðvelt að ginna rússneska björninn út úr híði sínu, en miklu erfiðara að koma honum inn í það aftur.“ Það er hreint ekki skynsamlegt fyrir Evrópu (og NATO) að egna Rússland út í fullt stríð því högg bjarnarins geta orðið þung og hann bitið heiftarlega frá sér.

Það er merkilegt hvað samfellan er mikil og rík í rússneskri utanríkispólitík í 200 ár (aths. fram kom í greininni að stutt rof kom í þessa samfellu á 10. áratug, á Jeltsíntíma er Rússland var á hnjánum, þar var undantekningin sem skapar regluna). Það er líka merkilegt hvað sagan í samskiptum Rússlands við vestræn stórveldi hefur mikla tilhneigingu til að endurtaka sig. 

Heildarmyndin af öryggismálapólitík Rússlands er þannig að hún verður illa skilin út frá einstökum dæmum um nágrannaerjur og jafnvel yfirgangssemi. En í fyrsta lagi er á það að líta að átakasvæðin eru almennt við landamæri Rússlands, ekki í fjarlægum löndum. Í öðru lagi er almennt nauðsynlegt að skoða öryggispólitík Rússa í samhengi við ágengni, og gjarnan árásarstefnu, vestrænna stórvelda og heimsvaldasinna í samskiptum þeirra við Rússland.

Fram kom áður í greinnni að nærri öll „stóru“ stríð Rússlands undanfarnar tvær aldir hafi verið varnarstríð af hálfu Rússa. Dæmin, sem þó eru vissulega til, um sóknarstríð af þeirra er yfirleitt eðlilegast að skoða sem viðbrögð við ógn aðsteðjandi heimsvelda, úr vestri. En þegar Rússar meta það svo að ógn/tilvistarógn vofi yfir verða þeir gjarnan herskáir í öryggisstefnu sinni, og geta sýnt grönnum sínum yfirgang og bitið frá sér.

Það er alls ekki langsótt samlíking eða óviðeigandi að bera sögulega öryggismálastefnu Rússa saman við viðbrögð og öryggismálastefnu Írans nú um stundir. Sem svar við árásum heimsvaldasinnaðra andstæðinga sinna ræðst Íran jafnvel á hin arabísku grannlönd sín sem eru í hernaðarlegu bandalagi við Bandaríkin og notuð af þeim í hernaðinum gegn Íran. Ástæðan er augljóslega ekki sú að Íran sé útþenslusinnað í utanríkisstefnu sinni. Íran er einfaldlega fullvalda ríki, ríki sem ver fullveldi sitt af harðskeyttri stafestu. Raunverulega fullvalda ríki er hins vegar nokkuð sem Ofurveldið líður ekki og mun aldrei líða í óseðjandi valdagræðgi sinni. Ekki í Rússlandi, ekki í Kína, ekki í Íran. Hvergi, meðan það heldur drottnunarstöðu sinni. En nú eru æ fleiri teikn á lofti (stríðin í Úkraínu og Íran..) sem sýna okkur fyrir endann á þeirri drottnunarstöðu.

Mynd yfir grein: Myndrænn stríðaáróur er gömul vísindi í Evrópu. Bretinn Frederick Rose gerði þessa mynd af utanríkisstefnu Rússlands í líki kolkrabba árið 1877.