Stríðið í Íran hefur hrundið af stað miklum breytingum í efnahagsumhverfi heimsins. Íran brást við árásarstríði Bandaríkjanna og Ísraels með því að loka Hormússundi sem 20% af olíu- og LNG-flutningum heimsins fara í gegnum, siglingaleið sem mörg olíuríki sem selja afurðir sínar í Bandaríkjadollurum stóla á til að komast á heimsmarkaði. Íran krefst nú tolls fyrir siglingu um sundið, og að hann sé greiddur í kínverskum Yuan.

Verðhækkanir og olíuskortur hefur gríðarleg áhrif á Evrópu og mörg ríki í Asíu — en Bandaríkin flytja mikið magn af LNG (fljótandi jarðgasi) til Evrópu eftir að Evrópa hóf að draga úr innflutningi orku frá Rússlandi. Bandaríkin eru sjálfum sér næg með olíu en vilja tryggja að dollarinn haldi velli, herða tökin á orkuviðskiptum heimsins og njóta góðs af hærra olíuverði þar sem þau eru útflytjandi.

Kína hefur ýtt áfram grænum orkuskiptum hvað lengst allra þjóða, til að draga úr innflutningi á olíu, einnig til að vera sem minnst háð bandaríska olíudollara-kerfinu en á ennþá talsvert í land með fullkomið orkusjálfstæði — flytur m.a. inn olíu frá Íran og vinnur hana í kínverskum olíuhreinsistöðvum. Bandaríkin hafa nýlega brugðist við lokun Hormússunds með nýjum viðskiptaþvingunum sem ganga undir nafninu „Operation Economic Fury“ til að gera það ólöglegt að versla við fyrirtæki sem stóla á svokölluð „teapot refineries“ (kínverskar óháðar ekki ríkisreknar hreinsistöðvar) af því þær nýta íranska olíu.

Kína hefur fram að þessu gagnrýnt allar slíkar viðskiptaþvinganir opinberlega en kínversk stórfyrirtæki hafa þó neyðst til að hlýða Washington og spila með. Viðurlögin geta verið alvarleg fyrir rekstur fyrirtækja sem brjóta lögin, t.a.m. skert aðgengi að SWIFT greiðslukerfinu sem flest milliríkjaviðskipti fara í gegnum. Viðskiptaþvinganir geta átt við síðari stig virðiskeðjunnar, t.d. þá sem versla við útflutningsfyrirtæki Kína. Viðskiptakerfið í dag tryggir Bandaríkjunum stjórn, eftirlit og völd — og gerir þeim kleift að viðhalda einangruninni sem felst í viðskiptaþvingunum. Hörðustu viðskiptaþvinganir óvina heimsveldisins einangra þjóðir efnahagslega og gera þær meðal annars háðar svokölluðum skuggaflota, „dark fleets“, þar sem skip frá t.d. Rússlandi sigla án staðsetningarbúnaðar og viðskiptin þurfa líka að fara fram utan hefðbundins bankakerfis.

En það sem gerðist í Beijing í gær er upphafið að nýjum leikreglum.

Árið 2021 setti Kína svokölluð „Blocking Statutes“ lög sem heimila stjórnvöldum að banna kínverskum fyrirtækjum og jafnvel erlendum aðilum með starfsemi í Kína að hlýða viðskiptaþvingunum annars lands. Í gær voru þessi ákvæði virkjuð í fyrsta skipti og þessum olíuhreinsifyrirtækjum bannað að hlýða valdboði Washington – þ.e.a.s. þeim skylt að halda áfram viðskiptum við Íran.

Þriðji aðili sem er kaupandi þessarar unnu olíu getur því verið í þeirri stöðu að þurfa að brjóta annaðhvort lög Kína eða Bandaríkjanna. Þessir aðilar standa frammi fyrir viðskiptaákvörðun en líka pólitískum prófsteini: innan hvaða valdablokkar er hagsmunum þeirra betur borgið? Margir munu velja Kína, það veit Peking, og er tilbúið að láta reyna á nýju lögin.

Nú er boltinn hjá Bandaríkjunum: þora þau að refsa stórum kínverskum bönkum fyrir að fylgja fyrirmælum eigin stjórnvalda? Myndu þau raunverulega stíga það skref að henda kínverskum fjármálastofnunum út úr dollarakerfinu og hrinda þannig af stað beinu fjármálastríði á milli stórveldanna? Eða munu þau bakka — og sýna þar með að hótanirnar voru innantómar?

Burtséð frá því hver lítur undan fyrst (störukeppni) hafa Kínverjar þegar unnið stóran sigur. Þeir stigu þetta skref vegna þess að þeir telja sitt eigið fjármálakerfi — CIPS-uppgjörskerfið og Yuan-viðskiptin — vera orðið nógu öflugt til að bjóða heiminum raunverulegt val við bandaríska heimsveldið. Í fyrsta sinn í áratugi geta ríki framkvæmt alþjóðleg viðskipti án þess að fara í gegnum Bandaríkin. 

Undanfarna áratugi hafa ríki sem vildu eiga viðskipti við „óvini heimsveldisins“ — Íran, Kúbu, Venesúela, Rússland, Norður-Kóreu — þurft að læðast í skugganum. Þau hafa farið krókaleiðir eins og að skiptast á gjaldmiðlum í gegnum flókin net milliliða. Geta Washington til að einangra ríki hefur skilað árangri, af því algjör efnahagsleg einangrun hefur knésett heilbrigðiskerfi þjóða, aukið fátækt og eyðilagt samfélög. 

Ef Kína er til í að draga línu í sandinn, og með því bjóða Washington birginn, en viðskiptin halda samt áfram utan dollarakerfisins má velta því fyrir sér hvort það sé farið að draga úr mætti þeirra efnahagsvopna sem Washington notar af mikilli grimmd til að tryggja sér rentu af auðlindum jarðar og stjórn yfir heimsviðskiptum.