BadBanki-málið: Þöggun, eftirlit og baráttan fyrir réttlátu stafrænu samfélagi
—

Fiorella Isabel
7. apr, ’25

Við lifum á tímum þar sem tjáningarfrelsið er æ meira í hættu. Að tjá skoðun getur haft í för með sér ekki einungis árásir á samfélagsmiðlum heldur raunverulegt fjárhagslegt tjón. Í þessari stöðu er brýn þörf á siðferðilegum hugbúnaðarlausnum sem virða notendur sem einstaklinga – ekki vörur.

META, X og önnur stórfyrirtæki samfélagsmiðla eru orðin táknrænt dæmi um hvernig einstaklingar eru nú flokkaðir og raktir í gróðaskyni. Í heimi þar sem gervigreind, eftirlitsmyndavélar og jafnvel taugatengingar á borð við Neuralink eru orðnar að raunveruleika, hefur friðhelgi einkalífs vikið fyrir gagnavinnslu – verðmiðanum fyrir að vera til staðar á netinu.

Til að bregðast við þessari þróun tók árið 2021 hópur sjálfstæðra hugbúnaðarsmiða og fyrrverandi aðgerðarsinna höndum saman með það að markmiði að byggja upp siðferðilega betra og öruggara stafrænt samfélag. Úr varð hugmyndin Panquake – samfélagsmiðill þar sem notendur eru ekki varningur og samskipti fara fram án gagnasöfnunar- og rakningar, og án auglýsingaþrýstings og afskipta stórra tæknifyrirtækja. Panquake hafnaði rakningu, stóreftirliti og þeim „fangelsum“ sem hefðbundnir samfélagsmiðlar hafa reist. Þessi hugsjón fékk mikinn hljómgrunn hjá fjölda fólks innan grasrótarinnar – einstaklingum sem lögðu fram tíma, orku og fjármuni til að hrinda verkefninu í framkvæmd. Úr varð þróunin á Talk Liberation – alþjóðlegu hugbúnaðarhúsi sem byggir á friðhelgi einkalífs. En þegar verkefnið tók að vaxa mætti það kerfisbundinni andstöðu, ekki síst frá fjármálakerfinu.

Árið 2022 frysti Íslandsbanki (eða „BadBanki“, eins og aðstandendur verkefnisins kalla hann) sjóði Panquake án fyrirvara. Bankinn vísaði til peningaþvættis- og hryðjuverkalöggjafar. Þetta gerðist þrátt fyrir traust fjárhagslegt orðspor Talk Liberation og ítrekaðar tilraunir þeirra til samskipta og gagnsæis. Bankinn hafnaði öllum útskýringum og lokaði að lokum reikningum félagsins. Þrátt fyrir að sjóðirnir hafi síðar verið endurgreiddir – og félagið þar með hreinsað af öllum ásökunum – fékk Talk Liberation hvorki afsökunarbeiðni né bætur fyrir það tjón sem varð.

Í mars 2023 réð Talk Liberation til sín lögmenn til að höfða mál gegn bankanum. Málið er rekið hér á landi af sama lögmannateymi og vann fræga sigur fyrir WikiLeaks gegn greiðslumiðlara Visa og Mastercard. Málið snýst um óréttmæta höfnun á bankaviðskiptum og langvarandi hald á fræjum verkefnisins – fjármagni sem átti að byggja framtíðina á.

Þrátt fyrir þessa hindrun náði Talk Liberation fljótt viðsnúningi í rekstri og tókst halda áfram þróun afleiddra lausna úr Panquake verkefninu, eða „bitum úr Panquake-bökunni“. Þó að Panquake sé enn í fullu fjöri, þá fældi skaðinn sem bankinn olli viðskiptavini og stuðningsmenn frá og hafði slæm áhrif á traustið. Hvort sem ásetningur bankans var pólitískur eða ekki, er ljóst að verklag hans var bæði ranglátt og ólýðræðislegt. Ef í ljós kemur að pólitískur þrýstingur liggi þar að baki – líkt og í máli WikiLeaks – getur það haft víðtækar afleiðingar.

Sveinn And­ri Sveinsson, hæsta­rétt­ar­lögmaður og talsmaður málsins, sagði á þingfestingu þann 5. mars: „Talk Liberation tilkynnti bankanum um fjármunina og gerði allt eftir bókinni. En svo virðist sem bankinn hafi litið á aðalhluthafa, Suzie Dawson, og dæmt hana sem óvelkomna – vegna þess að hún hefur talað fyrir tjáningarfrelsi og mannréttindum. Þetta er sama aðferð og beitt var gegn WikiLeaks.“

Suzie Dawson er stofnandi Panquake og fyrrverandi leiðtogi Internetflokksins í Nýja-Sjálandi. Hún hefur unnið ötullega að málefnum friðhelgi, gagnsæis og mannréttinda, meðal annars í gegnum stuðning við Julian Assange og greiningu á Snowden-gögnum. Hún segir að þessi réttarsókn snúist um réttlæti fyrir stuðningsmenn Panquake: „Aðferðir bankans voru ósanngjarnar og byggðar á órökstuddum ásökunum. Ef um var að ræða hulið pólitískt ofbeldi, þá ætlum við að afhjúpa það – fyrir hönd alls samfélagsins.“

Mál Talk Liberation er ekki einstakt. Það er hluti af stærra mynstri, þar sem fjármálastofnanir beita valdi sínu til að þagga niður í röddum sem gagnrýna valdakerfið. Meðal annars í Þýskalandi, Kanada eða Bandaríkjunum hafa fjármálastofnanir lokað reikningum fólks og samtaka vegna stjórnmálaskoðana þeirra. Þessi svokallaða „afbankavæðing“ (e. de-banking) er orðin vaxandi ógn, þar sem aðgangur að nauðsynlegri fjármálaþjónustu er takmarkaður vegna pólitískra viðhorfa.

Frá því að PayPal lokaði reikningum BDS-samtaka í Frakklandi árið 2016 til þess að kanadísk stjórnvöld frystu eignir mótmælenda árið 2020 – og til nýlegra aðgerða þýska bankans Berliner Sparkasse gegn gyðingasamtökum sem gagnrýna Ísrael – birtist sama mynstrið: fjármálakerfið beitir valdi sínu til að þagga niður í röddum sem gagnrýna ríkjandi stefnu.

Þingnefndir í Bandaríkjunum hafa tekið þetta til umræðu, en bankarnir neita sök og vísa í óskýrar reglur. En spurningin stendur eftir: Hver hefur vald til að útiloka fólk úr fjármálakerfinu – og á hvaða forsendum?

Íslenska BadBanki-málið sýnir að baráttan gegn slíku misrétti er löng og þyrnum stráð. En hún er nauðsynleg. Því án þeirra sem þora að standa gegn þessu valdi verða slík mál áfram falin í skugganum.

Talk Liberation hvetur alla þá sem hafa upplifað svipað óréttlæti frá fjármálafyrirtækjum til að stíga fram – nafnlaust ef þeir vilja – og segja sína sögu. Því þessar raddir skipta máli. Þær varpa ljósi á ójafnvægi valdsins og gefa möguleika á því að réttlætið nái fram að ganga.

Að lokum má rifja upp hin gömlu sannindi: Réttlæti sem dregst er réttlæti sem tapast.

Meira um þetta mál má lesa á sérstakri vefsíðu, BadBanki.is

Höfundurinn, Fiorella Isobel er verðlaunaður blaðamaður og fjölmiðlastjóri (Media Director) fyrir Talk Liberation. Hægt er að nálgast fleiri greinar hennar á, m.a., Substack síðu hennar, og meira efni frá Talk Liberation hér.

Þýðing: Jón Karl Stefánsson

Notaðu vinstri og hægri örvatakkana til að fletta greinum.

Hver á þetta stríð í Úkraínu?

Hver á þetta stríð í Úkraínu?

Þórarinn Hjartarson

Pútín og Rússlandsstjórn bera ein og einhliða ábyrgð á stríðinu í Úkraínu. Það er afstaða íslenskrar stjórnmálastéttar í heild sem og opinber afstaða vestrænna …

Heimir Már, Þorgerður Katrín og Ólafur Ragnar

Heimir Már, Þorgerður Katrín og Ólafur Ragnar

Einar Ólafsson

Þann 29. október síðastliðinn gerði framkvæmdastjóri Flokks fólksins, Heimir Már Pétursson, athugasemd við færslu Macrons forseta Frakklands á samfélagsmiðlinum X varðandi Rússland og Úkraínu …

„Staðgengill“ CIA: Hið sanna hlutverk Sádi-Arabíu í 11. september afhjúpað

„Staðgengill“ CIA: Hið sanna hlutverk Sádi-Arabíu í 11. september afhjúpað

Kit Klarenberg

Aldarfjórðungi eftir 11. september beinast spjótin að Sádi-Arabíu. Kit Klarenberg rýnir í dómsskjöl sem benda til að CIA hafi ráðið í það minsta tvo …

Þriðja heimsstyrjöldin tekur á sig mynd og stigmagnast með hverjum deginum

Þriðja heimsstyrjöldin tekur á sig mynd og stigmagnast með hverjum deginum

Billy Bob

Þriðja heimsstyrjöldin tekur á sig mynd og stigmagnast með hverjum degi sem líður. Mikilvægt er að skilgreina skýrt og ótvírætt öflin á bak við …

Evrópa í krísu – tengist það ekki ESB?

Evrópa í krísu – tengist það ekki ESB?

Tjörvi Schiöth

Mótmælin, óeirðirnar og ófriðurinn í Evrópu eru enn eitt dæmið sem sannar að það sem ESB-sinnar sögðu fyrir þessar kosningar 29. ágúst—allur fagurgalinn, gylliboðin …

Grænlandssamningur og sókn Bandaríkjanna á Norðurslóðum

Grænlandssamningur og sókn Bandaríkjanna á Norðurslóðum

Þórarinn Hjartarson

Marco Rubio kom til Íslands í gær (mánudag) og verður fram að hádegi í dag. Hann er á Evrópureisu sem öll gengur fyrst og …

Þetta er verkaskipting – ekki „fráhvarf frá Úkraínu“

Þetta er verkaskipting – ekki „fráhvarf frá Úkraínu“

Billy Bob

Bandarískt „fráhvarf frá Úkraínu“ er lygi. Þetta er verkaskipting. Ákveðinni frásögn er nú haldið stíft að okkur. Að Trump sé að „hverfa frá“ Úkraínu. …

Ísland gerði rétt í að segja „nei“ við ESB

Ísland gerði rétt í að segja „nei“ við ESB

Thomas Fazi

Á laugardaginn höfnuðu Íslendingar tillögu ríkisstjórnarinnar um að hefja að nýju aðildarviðræður við Evrópusambandið: 52,8 prósent kusu gegn tillögunni en 47,2 prósent með henni. …

Nýjustu greinar

Úkraínustríð breytist í Evrópustríð – en áfram er það bandarískt stríð

Úkraínustríð breytist í Evrópustríð – en áfram er það bandarískt stríð

Þórarinn Hjartarson

Í fyrri grein, Hver á þetta stríð í Úkraínu?, voru skoðaðar rætur og upphaf Úkraínustríðsins. Við vorum komin fram í apríl 2022. Atburðarásin fram …

Rannsókn Thomas Fazi á meintu fjölþáttastríði Rússa

Rannsókn Thomas Fazi á meintu fjölþáttastríði Rússa

Ólöf Benediktsdóttir, Glenn Diesen

Ítalski blaðamaðurinn og rithöfundurinn Thomas Fazi tók sér nýlega fyrir hendur að rannsaka sannleiksgildi fullyrðinga um meintar fjölþáttaógnir Rússa. Hann uppgötvaði að flestar fullyrðingar …

Standa Rússar á bak við árásir á frystiskápa?

Standa Rússar á bak við árásir á frystiskápa?

Andri Sigurðsson

Aðfaranótt 2. nóvember var gerð árás á frystiskápa og kæla matvöruverslana í sjö Evrópulöndum. Að minnsta kosti tveir kælar hér á landi urðu fyrir …

Heimir Már, Þorgerður Katrín og Ólafur Ragnar

Heimir Már, Þorgerður Katrín og Ólafur Ragnar

Einar Ólafsson

Þann 29. október síðastliðinn gerði framkvæmdastjóri Flokks fólksins, Heimir Már Pétursson, athugasemd við færslu Macrons forseta Frakklands á samfélagsmiðlinum X varðandi Rússland og Úkraínu …

Hver á þetta stríð í Úkraínu?

Hver á þetta stríð í Úkraínu?

Þórarinn Hjartarson

Pútín og Rússlandsstjórn bera ein og einhliða ábyrgð á stríðinu í Úkraínu. Það er afstaða íslenskrar stjórnmálastéttar í heild sem og opinber afstaða vestrænna …

Atkvæðagreiðsla SÞ um Kúbu – hvað segir hún um heimsástandið?

Atkvæðagreiðsla SÞ um Kúbu – hvað segir hún um heimsástandið?

Einar Ólafsson

28. október 2026 voru greidd atkvæði á allsherjarþingi SÞ um tillögu um að binda endi á viðskiptabann Bandaríkjanna á Kúbu. Sambærilegar tillögur hafa verið …

„Hræddu líftóruna úr bandarískum almenningi“

„Hræddu líftóruna úr bandarískum almenningi“

Jökull Ari Haraldsson

Þetta voru ráð Arthurs Vandenbergs, formanns utanríkismálanefndar öldungadeildarinnar, til Harry S. Trumans forseta. Á árunum eftir endalok seinni heimsstyrjaldar var uppgangur kommúnista mikill í …

Arabískar nætur   

Arabískar nætur   

Katjana Edwardsen

Eitt eigum við öll sameiginlegt: við búum í ríkjum – öðru nafni löndum – sem flest hver njóta alþjóðlegrar viðurkenningar (sum að vísu aðeins …

Leita

Notaðu örvatakka til að velja niðurstöðu og Enter til að opna. Escape lokar leitinni.

Sláðu inn leitarorð.