Hvernig Brussel beitti brögðum við málsmeðferð til að knýja í gegn tillögu um allsherjareftirlit með samskiptum almennings sem Evrópuþingið hafði áður hafnað.

Á fimmtudag „samþykkti“ Evrópuþingið framlengingu á Chat Control 1.0. Þar er um að ræða tímabundna undanþágu frá persónuverndarreglum ESB um rafræn samskipti. Undanþágan heimilar tæknifyrirtækjum að skanna einkasamskipti almennings í stórum stíl, að sögn í því skyni að finna efni sem tengist kynferðisofbeldi gegn börnum. Orðið „samþykkti“ er hér haft innan gæsalappa vegna þess að það gefur til kynna nokkuð sem augljóslega gerðist ekki: að meirihluti Evrópuþingmanna hefði greitt tillögunni atkvæði sitt. Raunin var sú að 314 þingmenn greiddu atkvæði gegn textanum en 276 með honum. Samt náði hann fram að ganga.

Þetta var mögulegt vegna kaldhæðnislegs málsmeðferðarbragðs af því tagi sem Brussel grípur til þegar hentar. Málinu var þröngvað í gegnum þingið með svokallaðri „flýtimeðferð“. Roberta Metsola, forseti Evrópuþingsins, tók einhliða upp að nýju mál sem þingmenn höfðu þegar hafnað í mars. Ráðherrarráðið sendi það síðan hentuglega aftur til þingsins í upphafi sumarleyfisins, þegar erfiðast er að tryggja góða mætingu. Til að hafna málinu öðru sinni hefði einfaldur meirihluti ekki nægt; til þess hefði þurft hreinan meirihluta allra þingmanna, eða 360 atkvæði. Lögin voru því samþykkt þótt meirihluti viðstaddra þingmanna hefði greitt atkvæði gegn þeim. Reglugerðin gildir nú til apríl 2028. Með því vinnst tími til viðræðna um enn víðtækari arftaka hennar, Chat Control 2.0.

Eins og þýski Evrópuþingmaðurinn Fabio De Masi benti á að atkvæðagreiðslunni lokinni er Chat Control „löggjafarlegur uppvakningur“: ráðstöfun sem Evrópuþingið hefur ítrekað hafnað en er endurvakin hvað eftir annað þar til tilætluð niðurstaða fæst. Þessi atburðarás ætti að vekja þá til umhugsunar sem halda því fram að ráða megi bót á lýðræðishalla ESB með því að færa Evrópuþinginu aukin völd. Hér vinnur forseti þessarar sömu stofnunar með ráðinu að því að endurvekja mál sem þingið sjálft hafði jarðað. Ef þetta eru vinnubrögð þingsins myndi aukið vald þess aðeins dýpka lýðræðishallann. Það myndi færa kerfinu enn sterkara yfirbragð lögmætis, þótt í grunninn sé það áfram framkvæmdar- og skrifræðisbákn sem lítur á niðurstöður atkvæðagreiðslna sem hindranir sem þurfi að finna leið fram hjá.

Þeir sem verja niðurstöðuna benda á meintan ljósan punkt: breytingartillögu frá hinum frjálslynda Renew-hóp sem undanskilur samskipti sem eru, hafa verið eða verða varin með enda-til-enda-dulkóðun, til dæmis WhatsApp-skilaboð. Sumir Evrópuþingmenn hafa fagnað þessu sem vonarglætu og líklega varð breytingartillagan til þess að nógu margir snerust gegn því að fella málið alfarið. Hún stangast hins vegar beinlínis á við sjálfa hugmyndina að baki fjöldaskönnun. Þess vegna er almennt búist við að ráðið felli ákvæðið brott þegar málið kemur inn á borð þess á næstu þremur mánuðum. Þar er málið í höndum innanríkisráðuneyta sem hafa lítinn áhuga á slíkum fyrirvörum um friðhelgi einkalífs. Ákvæðið er með öðrum orðum aðeins yfirvarp sem ætlunin er að fjarlægja síðar í ferlinu.

Svenja Hahn, endurkjörinn forseti Bandalags frjálslyndra og demókrata í Evrópu (ALDE), kallaði atkvæðagreiðsluna „smán“. Hún varaði við því að niðurstaðan „opni dyrnar að fjöldaeftirliti með öllum einkasamskiptum“ og sagði að „eftirlit með einkaspjalli, sem ríki ESB beita sér fyrir, ógni frelsi okkar og lýðræði“. Lyudmyla Kozlovska hjá Open Dialogue Foundation setti málið í víðara samhengi. Hún sagði þar birtast kunnuglegt mynstur þar sem „víðtæk valdheimild er réttlætt með tilgangi sem sagður er brýnn og svo er hún hljóðlega normalíseruð“: fyrst var það friðhelgi fjárhagsupplýsinga, síðan upplýsingar um ferðamenn og nú einkaskilaboð. Raunverulega baráttan hefst að hennar sögn í september og snýst um Chat Control 2.0.

Þar liggur einmitt kjarni málsins. Chat Control snerist í raun aldrei um börn. Skönnun einkasamskipta af þessu tagi, sem enginn myndi sætta sig við ef um venjuleg bréf væri að ræða, skilar litlum árangri við að hafa hendur í hári raunverulegra barnaníðinga, enda notast þeir við svokallað myrkraneti (darklweb). Á sama tíma kaffærir hún lögregluna í röngum ábendingum. Samkvæmt mati svissnesku alríkislögreglunnar er um 80% þess efnis sem sjálfvirk kerfi merkja ekki einu sinni ólöglegt. Það sem verður hins vegar til er varanlegt kerfi sem gerir algert eftirlit mögulegt og býður heim hættunni á sífellt víðtækari notkun og misnotkun. Við þetta bætist skyldubundin aldursstaðfesting sem myndi binda enda á nafnleynd uppljóstrara, blaðamanna og stjórnarandstæðinga á netinu. Patrick Breyer, fyrrverandi Evrópuþingmaður, orðaði þetta best í fyrra: „Þau selja okkur öryggi en afhenda okkur algera eftirlitsvél.“ Sú vél hefur nú komist yfir enn eina hindrunina.

Thomas Fazi er ítalskur blaðamaður og þýðandi. Greinin birtist áður á vefsíðu höfundar.