Í Noregi heyrum við fátt sem gefur okkur einhvern nánari skilning á því sem fram fer í Úkraínu. Þau okkar sem reyna að útskýra að það sem gerðist 2014 hafi verið valdarán, að Zelensky seinna hafi verið kosinn (með yfir 70% stuðningi) af því hann talaði fyrir friði við Rússland og einmitt ekki NATO-aðild, erum hædd og sögð bera á borð „talpunkta Pútíns”.

Þegar Pútín aftur og aftur vill útskýra hvað hafi verið markmið Rússlands er það snarlega skilgreint sem „áróður“ á meðan það sem vestrænir leiðtogar segja er skilgreint sem „upplýsingar“.

Að ESB hafi nýlega veitt lán upp á 90 milljarðir evra til Úkraínu, lán sem evrópskir skattgreiðendur munu þurfa að greiða, er lítið talað um, Að lífskjör í ESB-löndum hrapi og að kjósendur snúi baki við hefðbundnu flokkunum er ekki mikið talað um heldur.

Og af hverju hrapa lífskjör í ESB? Meðal annars af því vopnainnflutningur til evrópskra NATO-ríkja jókst á árunum 2021-2025 um 143%. Evrópulönd standa nú fyrir 33% vopnakaupa heimsins, eins og GLOBSEC, hugveita um öryggismál, staðsett í Slóvakíu skrifar:

Bandarískar orustuflugvélar og langdræg loftvarnarkerfi eru dómínera efst og á innkaupalistunum. F-35 er tákn um þróunina. Í árslok 2025 höfðu 2025 Evrópulönd pantað 466 stykki af hinum fram úr skarandi orustuflugvélum Lockheed Martins. … Að fljúga F-35 er að vinna innan skipulags sem Washington stjórnar: hugbúnaðarins., verkefnaupplýsinga og samtenging inn í Bandarískt stýrð boðkerfi. Evrópulöndin sem kaupa F-35 kaupa ekki bara flugvél, þau gerast öðrum háð og skerða sitt athafnafrelsi í öllum aðstæðum þar sem hagsmunir þeirra og Bandaríkjanna fara ekki saman [Heimild]. 

Evrópa vopnvæðist sem sagt ákaflega (Þýskaland er að auki orðið fjórði stærsti vopnúutflytjandi heims), að eigin sögn er það allt vegna Rússlands, og að eigin sögn af því Rússland heyr „tilefnislaust allsherjarstríð“ gegn Úkraínu. En kom stríðið í raun tilefnislaust? Og var það „allsherjarstríð“. Í febrúar 2022 héldu bara 150-180 þúsund rússneskir hermenn inn í Úkraínu. Það er jafnvel ekki hægt að hernema lítið land með 150-180 þúsund manns.

Við fengum aldrei að heyra hver markmið Rússa voru, m.a. af því hið langa viðtal Tucker Carlson við Pútín var haft að háði og spotti í fjölmiðlum okkar og sópað til hliðar. Það er ekki meiningin að við skiljum hvers vegna Rússar töldu sig þurfa að grípa inn í Donbas. Það er ekki meiningin heldur að við fáum að vita að Pútín og Zelensky sömdu raunar um frið í Istanbul 2022.

Og nú kemur Tucker Carlson aftur inn í myndina. Hann hefur nefnilega tekið viðtal við Júlíu Mendel sem var fjölmiðlafulltrúi Zelenskys frá 2019 til 2022. Fyrir þann tíma var hún vel þekktur blaðamaður, skrifaði einnig fyrir þekkt vestræn blöð eins og New York Times, Washington Post, Politico Europe o.fl. Hún var annar tveggja höfunda mikilvægrar greinar í New York Times frá 2019 um Biden-Burisma skandalann (um Hunter Biden og það hvernig Joe Biden hafði fengið fjarlægðan úkraínska ríkissaksóknarann sem lögsótti orkufyrirtækið Burisma).

Júlía (Iuliia) skrifar nú sem stendur bók byggða á miklu magni viðtala sem hún hefur átt við ónefnt fólk (með nafnleynd) í innsta hring Zelenskys og fleiri. Sjálf var hún örugglega vel búin undir viðtalið  við Tucker Carlson af því hún hafði tilbúinn boðskap, bæði fyrir okkur – sem erum í NATO – og fyrir Rússa. Aðalboðskapurinn er þessi: stríðið er að tortíma Úkraínu. Eina von Úkraínu liggur í friðarsamningi.

Zelensky var kandídat friðar

Mikilvægt atriði í frásögn Júlíu er það að Zelensky hafi sigrað kosningarnar árið 2019 með loforðum um að semja frið við Rússa og rússneskumælandi uppreisnarmenn í Donbas. Hún segir:

Hann var kandídat friðarins, hann sagðist mundu fara á hnén framan við Pútín og biðja um frið. Hann talaði fyrir réttindum rússneskumælandi fólks í Úkraínu, og að við þyrftum frið við Rússland. Og það var þess vegna sem fólk kaus hann. Fólk vildi frið, enginn vill stríð. En nú hefur hann algjörlega tekið upp þjóðernissinnaða hugmyndafræði, sem er ónáttúruleg fyrir Úkraínumenn.  (byrjar á 15:45 mínútu)

Ennfremur: NATO var hreint ekki á dagskránni, hvorki fyrir Úkraínumenn eða fyrir Zelensky, þegar ég vann fyrir hann, segir Júlía Mendel. Á þeim tíma var friður við uppreisnarmennina í Donbas og við Rússa ennþá kappsmál Zelenskís. En lífi hans var ógnað, hreint og beint, af þjóðernisöfgamönnum. M.a.s. NY Times kom með varkára viðurkenningu á því 10. febrúar 2022. 

Það mikilvægasta sem Júlía Mendel segir er kannski það, að í viðræðunum sem hófust strax í febrúar 2022 urðu aðilar, þ.e.a.s. Pútín og Zelensky, eiginlega alveg sammála. Samningurinn var nánast í höfn. Um er að ræða það sem gjarnan er nefnt Istanbúl-samningurinn. Það er púslubitinn sem kerfisbundið er sleppt í vestrænu frásögninni. „En svo var það þessi Johnson…“, andvarpar hún. Og á við Boris Johnson forsætisráðherra.

Boris Johnson og umsnúinn Zelensky

Skýring: Boris Johnson kom til Kiev 9. apríl. Þar talaði hann fyrir munn NATO og „sameinaðs Vesturs“, enda hafði leiðtogafundur NATO um Úkraínudeilu verið haldinn í lok mars (Joe Biden, Boris Johnson og þeir mikilvægustu voru þar) og fundurinn lagðist gegn friðarviðræðunum sem komnar voru áleiðis. Ukrainska Pravda sagði nokkrum dögum síðar frá heimsókn Boris Johnson til Kiev:

Forsætisráðherra Bretlands  Boris Johnson, sem birtist í höfuðborginni [Kiev] nánast án þess að gera boð á undan sér, hafði meðferðis tvö einföld skilaboð. Hið fyrra er að Pútín sé stríðsglæpamaður, það eigi að beita hann þrýstingi, ekki semja við hann. Það seinna er að þó að Úkraína sé tilbúin að undirrita eitthvert samkomulag við Pútín þá séu þeir [sameinað Vestrið] það ekki. 

Zelensky hefur síðan snúið kápunni eftir vindinum aftur og aftur, segir Júlía Mendel. Hann er eins og laukur Íbsens (í Pétri Gaut), bara lag eftir lag án kjarna – leikari af bestu sort – dálítið hýsterískur, án allrar samkenndar, og án raunverulegs skilnings á veruleikanum. Hann er umkringdur fólki sem jánkar honum í öllu, honum og Andrii Yermak, starfsmannastjóra forsetans [til 2025]. Þeir tveir gera leyniáætlanir í bakherbergjum – hún vill ekki fara í smáatriði um leynimakkið en maður hefur á tilfinningu að það snúist um peninga. Spurð um Yermak hryllir hún sig: „hann er illur, vænisjúkur og narsisisti“ segir hún, „það eru þeir báðir“, bætir hún við.

Það er vel skiljanlegt að Zelensky sé vænisjúkur. Kannski hefur hann ekki alltaf verið það, en þó að Júlía Mendel nefni það ekki er haldið í hnakkadrambið á honum af hættulegum þjóðernis-öfgamönnum eins og Andry Biletsky, sem

árið 2010 kallaði eftir að Úkraína „leiddi hvítu kynþættina á jörðinni í hinstu krossferð gegn því sem hann nefndi „óæðra fólk,  leitt af semítum“ eða hinir „undirmennsku“. [Heimild: France 24] 

Og Biletsky er ekki einn á báti. Zelensky er auk þess hataður af mörgum, ekki síst af sínum pólitísku andstæðingum, af fólki sem hann undirokar – í reynd af meirihluta þess sem eftir er af íbúum landsins. Þeir voru einu sinni 40-42 milljónir, en eru núna kannski 25 milljónir og af þeim eru 11 milljónir ellilífeyrisþega með jafngildi 75-200 $ á mánuði. Og Úkraína er alls ekki lágkostnaðarland. Veturinn hefur verið harður. Fólk frýs og sveltur í hel, segir Júlía Mendel.

Spurð um fjölda drepinna í stríðsátökum lýsir hún vantrú á opinberum tölum beggja stríðsaðila, en – segir hún – bara í Mariupol eru um 20 þúsund úkraínskar grafir eftir átökin.

Taktar einræðisherrans – vill ekki að stríðinu ljúki

Goðsögn Vestursins af Zelensky breiðir yfir og felur sókn hans í stöðugt meiri völd. Vestrænir leiðtogar vita um, en horfa framhjá, spillingunni af því menn vilja ekki veikja stöðu hans. Og telja að það að styðja hann sé það sama og að styðja Úkraínu. En, segir Júlía Mendel, hvorki Zelensky né þeir sem senda honum peninga og vopn styðja Úkraínu. 

Hún var sjálf með á fundi á milli, já einmitt, milli Zelenskys og Pútíns árið 2019. Zelensky lofaði Pútín því að Úkraína yrði aldrei aðili að NATO. En seinna breytti hann algerlega um stefnu, í miðju sjónvarpsviðtali. Það var eins og hann fengi skyndilega hugmynd. Eftir það hefur NATO-aðild verið eitt af skilyrðum hans fyrir friði. Þ.e.a.s. höfuðtilefni innrásarinnar á að vera skilyrði fyrir friði!

Hún gefur nokkur dæmi um það hvernig hann breytir sífellt skilmálum fyrir friði svo ómögulegt verður að uppfylla þær. Málið er að Zelensky vill ekki undir neinum kringustæðum að stríðinu ljúki. Hún lítur svo á að stríðið sé honum lífsstíll og lífsnauðsyn. Þessu til staðfestingar dregur hún upp nokkuð kunnuglega mynd af einræðisherra sem hefur læst sig inni í hugsunarbúri. 

Og það er enginn vafi að hann er dæmigerður einræðisherra. Hún talar um lygaáróður, um skort á sjálfstjórn og reiðiköst, refsingar og mútanir. Fólk sem gagnrýnir hann er sent á vígvöllinn. Þar sveltur fólk og missir fingur og tær af kali af því það er vanbúið. M.a.s. fólk úr öryggisþjónustunni er sent á vígvöllinn „í refsingarskyni“.

Allir eru hræddir. Zelensky þekkir engin mörk. Það er vandamálið. Ég er hér í dag af því ég veit að hann er dálítið óstöðugur núna. Ég veit að það eru margir kringum hann sem núna vilja frið. Ég vil ekki ata hann auri, en ég sit hér af því ég líka vil frið. Þessi náungi tekur upp á hverju sem er… til að framlengja stríðið og fá meiri peninga. Hann vill ekki fremja pólitískt sjálfsmorð. Að hætta stríðinu er honum pólitískt sjálfsmorð.

Viðtalið er langt. Meðal annars af því hún getur ekki vísað í formlega tölfræði og teiknar myndina í staðinn með dæmum. Auk þess verður hún að vera varkár til að ekki sé hægt að rekja sporin frá ummælum hennar til heimildarmannanna. 

Rússnesski fjölmiðla-talsmaðurinn María Zacharova hendir gaman að frásögn Júlíu Mendel af reglulegum ferðum hans inn á baðherbergi með meðfylgjandi persónuleikabreytingu. Þann hluta hafa líka vestrænir miðlar helst staldrað við. En Zacharova bætti líka við að ýmislegt annað góðgæti væri þarna að finna. Og það er það!

Júlía Mendel tjáir fyrri línu Zelenskys sjálfs

Að lokum flytur Júlía Mendel boðskap sinn til Rússa, beint inn í myndavélina, á rússnesku. Orðunum er beint til Pútíns. Hún höfðar til þess sem hann sjálfur hefur upplifað og sárbænir hann – má segja – um að stöðva stríðið. Vestrænir og úkraínskir fjölmiðlar eru æfir yfir að hún hafi „manngert Pútín“ með þessu, þ.e.a.s. talað við hann eins og við mennskan mann.

Júlía Mendel var starfsmaður Zelenskís þegar hann var nýkjörinn forseti árin 2019-21. Þá fylgdi hann ennþá, a.m.k. að nokkru leyti, þeirri stefnu sem hann var kjörinn til að framfylgja. Samkvæmt orðum Júlíu Mendel gerðist svo eitthvað, ekki síðar en 2022, og Zelensky snéri kápunni… Eftir það var sú samningalína gagnvart Rússum sem Zelensky hafði boðað í kosningabaráttunni fordæmd sem „talpúnktar Pútíns“ of síðan glæpkennd. En það er augljóst að þessi gamli starfsmaður Zelenskys hefur ekki snúið neinni kápu heldur tjáir fyrst og fremst fyrri línu Zelenskys sjálfs frá 2019-21.

Ég vil að lokum nefna nokkuð sem sló mig við viðtalið: Hvergi nefnir Júlía Mendel, né Tucker Carlson þess vegna, hópana sem í vestrænum fjölmiðlum er talað um sem „öfgahægri“, „öfgaþjóðernissinna“, „nýnasista“ eða „fasista“. Ég hef hér kallað þá „þjóðernisöfgamenn“. Þögnin um nokkra volduga menn og flokkana vopnuðu sem þeim fylgja hlýtur að hafa verið umsamin. Ég get bara giskað á ástæðuna.  

Það sem ég veit er að nafn Júlíu Mendel var eftir viðtalið sett á alræmdan úkraínskan lista, Mirotvorets, yfir svokallaða „óvini Úkraínu“ sem er hálfopinber listi, með nöfnum viðkomenda og heimilisföngum. Nokkur dæmi eru um morð á fólki í beinu framhaldi af því að það lenti á þeim lista.

Katjana Leifsdóttir Edwardsen er norskur áhugamaður um alþjóðamál. Hún bjó í áratug á Íslandi, á þar börn og skrifar greinar fyrir Neista.