Nú eru fjögur ár liðin frá innrás Rússlands inn í Úkraínu. Um fátt er annað fjallað á fjölmiðlum og, ef grannt er skoðað, er umfjöllunin nánast alfarið einhliða í vestrænum fjölmiðlum, einnig á Íslandi. Á að því er virðist undraverðan hátt hefur orðið til nákvæmur samhljómur um hvernig eigi að túlka þetta allt saman: Átökin hófust þannig 2022, innrásin var tilefnislaus, ástæðan er útþenslustefna Rússlands, Pútín er Hitler, þetta er barátta milli lýðræðis og ógnarstjórnar og einu réttu viðbrögðin eru að fara í hart bæði hernaðarlega (á kostnað ungra úkraínskra og rússneskra manna), og efnahagslega (á kostnað skattborgara á Vesturlöndum). Allt tal um samningsviðræður er friðþæging við ógnarstjórn; slíkt hleypir bara Hitlerinum kappi í kinn. Að víkja frá þessari línu er guðlast og þeir sem dirfast að malda í móinn eru annað hvort hentugir vanvitar eða illþýði; slíkt fólk ber að fordæma og halda frá umræðuvettvöngum hinna skynsömu.

En, eins og Galileo sagði; „hún hreyfist nú samt“, eða í þessu tilfelli, sögulegur aðdragandi gerðist í raun.

Áður hefur verið fjallað gagnrýnið um þessar hörmungar. Þá hefur m.a. verið fjallað um ólík viðhorf innan Úkraínu, þá sérstaklega hvað varðar óánægju Úkraínumanna í Austurhéruðunum við Maidanbyltingunni og borgarastyrjöldinni sem ríkti 2014 og 2022, þ.e. um „hina“ í Úkraínu; um tengsl valdaskiptanna 2014 við innlend og erlend öfgaöfl; og um kerfisbundinn undiráróður gegn öllum tilraunum til að ná fram friðarsamningum, m.a.

Hér verður rætt um það sem virðist ekki mega ræða um: Um sjónarmið Rússa. Við munum með því sjá að ef við hunsum þessi sjónarmið, þá er lítill möguleiki á friði.

Um „Whataboutisma“

Loftárásirnar á Júgóslavíu 1995 og 1999, Innrásin í Afganistan 2002, innrásin í Írak 2003, eyðilegging Líbýu, stuðningur við öfgaöfl í Sýrlandi, ógnanir og efnahagsstríð gegn Íran og margir fleiri glæpir NATO-ríkja spila stóra rullu í því sem hefur gerst í Úkraínu allt frá 2014. Þegar minnst er á slíka hegðun meðlima Atlantshafsbandalagsins í samhengi við viðbrögð Rússlands er þetta gjarnan misskilið sem svokallaður „whataboutism“; þ.e. þeirri rökvillu að það afsaki á einhvern hátt gjörning eins aðila að aðrir aðilar hafi gert eitthvað svipað eða verra. Það að Rússland hafi ráðist inn í Úkraínu sé „réttlætt“ með því að benda á glæpi Bandaríkjanna, Bretlands eða annarra slíkra ríkja.

En þetta er ekki mergur málsins. Ástæðan fyrir því að það er áhyggjuefni fyrir Rússa að NATO-ríki hafi hegðað sér á þennan hátt er sú að það gefur mótaðila vísbendingar fyrir það við hverju má búast af þeim. Það er beinlínis ógnvekjandi að hafa slíka nágranna. Frá þessum sjónarhóli lýsir tortíming Íraks, Líbíu, Júgóslavíu og fleiri ríkja hegðunarmynstri í garð ríkja vinveittum Rússlandi.

Þeir sem vilja frið verða að reyna að setja sig í spor allra aðila sem geta komið að stríðsátökum. Í tilfelli Rússlands og Úkraínu er þetta sérstaklega mikilvægt og þá verður að skoða söguna. Þá verða menn einnig að reyna að komast yfir þá óbeit sem hefur verið beint að Rússlandi í gegnum áratuga áróðursbaráttu; baráttu sem hefur skilað sér í nærri blindu hatri. Þetta hatur mun ekki skila neinu góðu.

Rússar óttast innrásir

Ítrekaðar tilraunir Rússlandsstjórnar til að gera samninga sem tryggja öryggi landsins gagnvart innrásum eru sprottnar af blóðugri sögu innrása í landið. Rússar líta einkum til fimm innrása sem hafa valdið því að þeir taka allri ógn við öryggi landsins mjög alvarlega. Þetta voru hertaka Póllands-Litháens á Kreml árin 1610 -1612, innrás Svía í Rússland árið 1708, innrás Napóleons árið 1812, fyrri heimsstyrjöldin, og svo innrás Þýskalands og sjö annarra Evrópuríkja í seinni heimsstyrjöldinni árið 1941. Í öllum þessum innrásum var sjálfri tilvist Rússlands og fólki þess alvarlega ógnað. Í þeirri síðastnefndu sérstaklega. Þýskaland nasista hugðist breyta Rússlandi í „Lebensraum“ fyrir hið germanska fólk. Þetta þýddi að þá Rússa sem ekki hefði verið útrýmt ætti að nota sem vinnuþræla í hinni miklu matarkistu sem gæti fært Þriðja ríkinu allar þær auðlindir sem það þyrfti. Í Seinni heimsstyrjöld hefur verið áætlað að meira en 26 milljónir Sovétmanna hafi látið lífið. Þar af létust 13,95 milljónir í Rússlandi (12,7% af heildarmannfjölda), 6,85 milljónir í Úkraínu (16,3% af heildarmannfjölda), og 2,29 milljónir í Hvíta Rússlandi (25,3% af heildarmannfjölda) (tölur frá rússneska sagnfræðingnum Vadim Erlikman, heimild Wikipedia).

Eftir hinn mikla hildarleik og eyðileggingu sem seinni heimsstyrjöldin var hófust svo hótanir úr vestri, nú frá Bretlandi og Bandaríkjunum. Herforingjar létu hafa eftir sér að rétt væri að beita hinum nýju vopnum, kjarnorkuvopnunum sem prófuð höfðu verið gegn Japönum, gegn Sovétríkjunum. Það hefðu þeir líklega gert ef Sovétmenn hefðu ekki sjálfir komið sér upp kjarnavopnabúri. Kalda stríðið var ekki einungis ógnvekjandi fyrir okkur fyrir Vestan, það var hrein martröð fyrir íbúa Sovétríkjanna.

Vörn gegn vestrinu

Varsjárbandalagið, eða „Sáttmáli um vináttu, samvinnu og gagnkvæma aðstoð“, var stofnað árið 1955, sem svar við Atlantshafsbandalaginu sem stofnað var árið 1949. Bandalagið samanstóð af Albaníu, Búlgaríu, Tékkóslóvakíu, Austur-Þýskalandi, Ungverjalandi, Póllandi, Rúmeníu og Sovétríkjunum. Helsta kveikjan að stofnun bandalagsins var sú að Vestur-Þýskaland var orðið hluti af NATO, og Austur-Evrópuríkin óttuðust afleiðingar þess að Þýskaland væri tekið að byggja upp her sinn að nýju. Þetta var einungis einum áratug eftir lok Seinni heimsstyrjaldar sem hafði lagt löndin í rúst. Á meðan þessi tvö hernaðar/varnarbandalög voru bæði til, í Kalda stríðinu, voru engin bein stríðsátök milli þessara ríkja.

Brotnir samningar

Þegar Berlínarmúrinn féll og Þjóðverjar vildu sameina Austur- og Vesturhlutann vöknuðu upp stórar spurningar varðandi valdajafnvægið í Evrópu. Í Austur Þýskalandi voru á þessum tíma um 400 þúsund sovéskir hermenn og það þurfti samþykki Sovétríkjanna til þess að bæði sameina Þýskaland og að flytja þessa hermenn úr landi. Yrði þetta að veruleika þýddi það að NATO myndu færast nær Sovétríkjunum. Sovétmenn settu sig því í upphafi á móti þessari fyrirætlan. En á fundi milli Gorbachevs og sendinefndar hans annars vegar, og svo leiðtoga Bandaríkjanna (George H. W. Bush, Robert Gates og utanríkisráðherra Bandaríkjanna, James Bakers), Frakklands (François Mitterand), Þýskalands (Helmut Kohl og utanríkisráðherra hans, Hans-Dietrich Genscher ásamt Manfred Wörner, framkvæmdarstjóra NATO, og leiðtoga Bretlands, John Major ásamt Margareth Thatcher og Douglas Hurd, fengu Sovétmenn það loforð að Atlantshafsbandalagið myndi aldrei fara lengra í austur en að þáverandi landamærum Austur Þýskalands (Savranskaya og Blanton, 2017). Þetta varð til þess að Gorbachev samþykkti að Sovétríkin myndu ekki standa í vegi fyrir sameiningu Þýskalands. Ári síðar átti utanríkisráðherra Bandaríkjanna, James Baker, fund með Gorbachev og Eduard Shevardnadze, forseta Georgíu. Þar gaf Baker frá sér svohljóðandi yfirlýsingu: „Ef við höldum úti her á vegum Atlantshafsbandalagsins í Þýskalandi, þá mun Atlantshafsbandalagið ekki færast eina tommu meir í austur“ (National Security Archive, 1990).

Þegar Varsjárbandalagið var svo lagt niður þann 1. júlí 1991 var það því gert í þeirri trú að þessi loforð skyldu haldin, og jafnvel að Atlantshafsbandalagið myndi svara í sömu mynt. Það gerðist aldrei. Þess í stað hófu ríki Atlantshafsbandalagsins að auka fjárframlög til sambandsins. Þau hófu þegar í stað hernað gegn tveimur ríkjum sem áttu í mjög mikilvægu sambandi við Sovétríkin fyrrverandi, fyrst í Írak árið 1991 og svo í Júgóslavíu.

Á meðan þessu stóð reyndu fyrrum Sovétlýðveldi að tryggja frið sín á milli. Árið 1994 mættust fyrrum Sovétlýðveldin Úkraína, Hvíta Rússland, Kasakstan og Rússland, ásamt fulltrúum frá Bandaríkjunum og Bretlandi, í höfuðborg Ungverjalands á ráðstefnu um öryggismál og takmörkun á útbreiðslu kjarnorkuvopna. Niðurstöður þessarar ráðstefnu var samningur sem á ensku bar nafnið „Budapest Memorandum on Security Assurances“. Samningurinn átti að tryggja að Rússland, Bandaríkin og Bretland gætu ekki notað hervald eða efnahagsþvinganir gegn Úkraínu, Hvíta-Rússlandi eða Kasakstan nema í sjálfsvörn og í samræmi við Sáttmála Sameinuðu þjóðanna. Um leið samþykktu ríkin þrjú að gerast alfarið kjarnorkuvopnalaus. Á þessum tíma var sterkt samstarf milli fyrrverandi Sovétlýðvelda sem sóttu ráðstefnuna, þar með talið Úkraínu og Rússlands (CFR, 1994).

Árið 1997 skrifuðu Úkraínumenn og Rússar svo undir samkomulag sem á ensku útnefnist „Treaty on Friendship, Cooperation and Partnership“ þar sem báðir samningsaðilar samþykktu að „halda sig frá þátttöku í, eða stuðningi við, nokkra aðgerð sem ógnaði öryggi annars aðilans“. Rússar gerðu svipaða samninga við önnur nágrannaríki sín. Þessi samningur hélst til ársins 2019.

NATO sýnir klærnar

Fyrir þá sem vildu sjá NATO stækka og ná meiri áhrifum í stað þess að leggja niður störf eftir að helsta ástæðan fyrir tilvist þess var horfin reyndust stríðin í Júgóslavíu lyftistöng. Á meðan Kalda stríðinu stóð og Varsjárbandalagið var til var hægt að halda því fram að um varnarbandalag hafi verið að ræða. Engar beinar hernaðaraðgerðir fóru fram í nafni Atlantshafsbandalagsins á þeim tíma. En ný stefna tók nú við undir slagorðinu „mannúðarstríð“. Nú skyldi NATO vera hamarinn sem barði niður meintar ógnarstjórnir, í nafni lýðræðis. Þannig héldu NATO-ríki saman til Afganistan árið 2001 og héldu þar uppi stríði í 20 ár þar til Talíbanar hröktu þau aftur á brott. Afganistan var þá næstum 250 þúsund manneskjum fátækari. Þaðan héldu Natóríkin til Íraks árið 2003 og létu sprengjum rigna yfir elstu borgir í heimi. Greining sem birtist í the Lancet áætlaði að um 600 þúsund manneskjur hafi látist vegna stríðsins á milli áranna 2003 og 2006. Þeir tóku þátt í að berja niður uppreisn fátæks fólks í Sómalíu undir yfirskyni verndar fyrir sjóræningjum og árið 2011 hóf NATO sína allra stærstu hernaðaraðgerð í Líbíu. Svo mikið var sprengjuregnið yfir það 6 milljón manna ríki að nokkur Evrópuríkin tæmdu forða sinn, en skildu svo landið eftir í vargöld og eyðileggingu. Eftir það hófst stuðningur við vígasveitir í Sýrlandi og loftárásir þeim til stuðnings. NATO leit ekki sérstaklega friðsamlega út í augum þeirra sem voru ekki í vinasambandi við það.

Brunað yfir rauða strikið

Vesturveldin mölbrutu loforð sín til Gorbachevs frá því 1990. Árið 1999 gengu Pólland, Ungverjaland og Tékkland öll í Atlantshafsbandalagið. Árin 2004 til 2009 bættust Búlgaría, Eistland, Lettland, Litháen, Rúmenía, Króatía, Slóvakía, Slóvenía og Albanía við. Svo gengu Svartfjallaland og Norður Makedónía í hópinn. Loks, árið 2021, lýstu forsvararmenn Atlantshafsbandalagið að þrjú ríki myndu bætast við hópinn næstu árin. Þetta voru Bosnía og Herzegovína, Georgía, og Úkraína. Það var ekkert að marka orð Vesturlanda.

Tal um inngöngu Úkraínu og Georgíu hófst fyrr. Árið 2008 hófu bæði Georgía og Úkraína samningsviðræður við Atlantshafsbandalagið um framtíðarinngöngu í bandalagið. Slíkir samningar kallast „NATO Membership Action Plan“ (MAP). Þessar viðræður vöktu ekki bara hörð viðbrögð í Rússlandi, heldur vöruðu margir helstu hernaðar- og stjórnmálasérfræðingar Bandaríkjanna við þessari hegðun.

Fundargerð Williams J. Burns, sendiherra Bandaríkjanna í Úkraínu árið 2008 við utanríkisráðherra Rússlands, Sergei Lavrov, ásamt fleiri embættismönnum frá Rússlandi var lekið í gegnum Wikileaks (sjá https://wikileaks.org/plusd/cables/08MOSCOW265_a.html). Í henni kemur meðal annars fram að:

„Utanríkisráðherrann, Lavrov, og aðrir háttsettir embættismenn hafa ítrekað sterka andstöðu sína og leggja áherslu á það að Rússland myndi líta á hverskyns útþenslu í austur sem hernaðarlega ógn. Stækkun NATO, sérstaklega til Úkraínu, líta þeir á sem „tilfinningalegt og viðkvæmt“ mál fyrir Rússland, en strategísk stefnumótun liggur einnig að baki sterkrar andstöðu við inngöngu Úkraínu og Georgíu að NATO. Hvað Úkraínu varðar snýst þetta meðal annars um þann ótta að þetta málefni gæti klofið landið í tvennt, leitt til ofbeldis og jafnvel, segja sumir, til borgarastyrjaldar sem myndi neyða Rússland til að taka ákvörðun um hvort þeir myndu grípa inn í. Að auki telja sérfræðingar og innlendir ráðamenn að aðild Úkraínu að NATO myndi hafa stórar afleiðingar fyrir hergagnaiðnað Rússlands, ættartengsl milli Rússa og Úkraínumanna, og milliríkjasamskipti almennt.“

Leiðtogar Rússlands gáfu strax þarna út mjög skýra yfirlýsingu. Innganga Úkraínu í NATO væri rautt strik, aðvörun um að ef farið væri yfir þetta rauða strik myndi Rússland beita hernaðaraðgerðum. Rússland liti svo á að nærvera Bandaríkjahers í Úkraínu væri bein ógn við sjálfa tilvist Rússlands. Rússland gæti ekki varið sig gegn loftskeytum sem send yrðu frá Úkraínu til höfuðborgarinnar. NATO var jú stofnað beinlínis til höfuðs Sovétríkjunum en var ekki lagt niður við hrun þess heldur var spjótunum þá beint að Rússlandi. Varsjárbandalagið var ekki lengur til og Rússland var berskjaldað.

Fyrrverandi sendiherra Bandaríkjanna í Moskvu, William J. Burns, sendi árið 2008 þáverandi utanríkisráðherra, Condoleezza Rice minnisblað þar sem hann tjáði henni að:

„Innganga Úkraínu í NATO er hin skærasta af öllum rauðum línum fyrir elítuna í Rússlandi (ekki bara Pútín). Á þeim tveimur og hálfu árum sem ég hef átt samtöl við lykilmenn í Rússlandi hef ég enn ekki hitt á neinn sem lítur á inngöngu Úkraínu í NATO sem nokkuð annað en beina ógn við hagsmuni Rússlands.“

(Úr þingræðum í Bandaríkjaþingi, 10. febrúar 2022).

Fyrrverandi utanríkisráðherra Bandaríkjanna Robert M. Gates sagði: „Að reyna að koma Georgíu og Úkraínu inn í NATO var virkilega að ganga of langt. Þessi gjörningur var dæmi um að hunsa á ábyrgðarlausan máta það sem Rússar álíta þeirra eigin mikilvægustu þjóðarhagsmuni“ (The Guardian, 28. Feb 2022).

George Kennan kallaði alla útþenslu NATO í austur hörmuleg mistök sem engin ástæða væri fyrir (Carpenter, 2022, „Ignored Warnings: How NATO expansion led to the current Ukraine tragedy. Cato Institute). Strobe Talbott, öryggisráðgjafi og fyrrum utanríkisráðherra, sagði um málið „Margir Rússar líta á NATO sem arfleið kalda stríðsins. Þeir benda á að þeir leystu Varsjárbandalagið upp og spyrja, hvers vegna gerir Vestrið ekki hið sama?“ (Foreign Affairs, 2022). Þessi aðvörunarorð féllu fyrir daufum eyrum á Vesturlöndum.

Undiróður frá USAID og US-Ukraine Foundation

Það var ekki einungis á sviði opinberra stjórnmála sem Natóríkin ögruðu Rússlandi og bandamönnum þeirra. Eitt helsta vopnið hefur verið á sviði lobbýisma.

Úkraína hefur spilað lykilhlutverk í tilraunum ákveðinna hópa í Bandaríkjunum og Bretlandi við að veikja og ógna Rússlandi allt frá lokum seinni heimsstyrjaldarinnar. Til þess hafa þeir meðal annars notast við fjáraustur og áróður. USAID stærir sig af því að hafa dælt þremur milljörðum Bandaríkjadala til valinna hópa í Úkraínu (USAID, 2022). Þessi afskipti USAID fóru í fyrstu fram í gegnum einkahlutabréfasjóðinn Western NIS Enterprise Fund (WNISEF), sem tók að sér að aðstoða þarlenda viðskiptajöfra að einkavæða allt sem einkavæða mátti í landinu.

Alþjóðasamtökin „US-Ukraine Foundation“ voru stofnuð árið 1991 í þeim tilgangi að „styðja lýðræði, frjálsan markað og mannréttindi fyrir Úkraínu“ samkvæmt heimasíðu samtakanna. Þeim var og er ætlað að vera samvinnuvettvangur milli bandarískra áhrifavalda og einstaklinga í úkraínsku stjórnarandstöðunni, styrkja tengslin milli Bandaríkjanna og Úkraínu og hafa áhrif á gang efnahagsmála og stjórnmála í Úkraínu með „mannúðaraðstoð“, „hagsmunagæslu“ (advocacy), baráttu fyrir einkavæðingu og „sögulegri og menningarlegri kennslu“ (civic and cultural education), þ.e. áróðri fyrir þjóðernishyggju. Þetta starf hlýtur að hafa verið vellukkað, því þjóðernishyggja hefur verið einstaklega skæð í Úkraínu síðustu árin, svo skæð að styttur af fasistaleiðtoganum Stephan Bandera hafa verið settar upp á helstu torgum borganna í Vestur Úkraínu, en sá herramaður átti heiðurinn af skelfilegum fjöldamorðum á Rússum, gyðingum, Pólverum og fleiri minnihlutahópum á dögum seinni heimsstyrjaldar.

Í gegnum samtök sem þessi hafa þannig bandarískir stjórnmálamenn haft bein áhrif á efnahag og stjórnmál í Úkraínu. Aðstoðarutanríkisráðherra Bandaríkjanna, Victoria Nuland, stærði sig af því að Bandaríkin hefðu notað 5,1 milljarð Bandaríkjadala til að styrkja stjórnarandstöðuna í Úkraínu frá árinu 1991 fram að Maidanmótmælunum. Í klassískum „newspeak“-tóni stíl hélt bandaríski „staðreyndaskoðarinn“ Politifact því fram að þessir 5,1 milljarðar Bandaríkjadala hefðu ekki verið gefnir til þess að koma á óeirðum í landinu, heldur hefði þessum peningum verið varið í verkefni tengdum „lýðræðisuppbyggingu“.

National Endowment for Democracy

Mestur fjáraustur til stjórnarandstæðinga og önnur afskipti af innanríkismálum Úkraínu komu í gegnum stofnunina National Endowment for Democracy (NED) sem stofnuð var á Reagan-árunum til að hvítþvo pólitísk afskipti á erlendri grundu og losa CIA frá óvinsælli laumustarfsemi. Fjáraustur NED til pólitiskra hópa hófst árið 2004 í gegnum það sem þeir kölluðu „democracy funds“. Þetta fé var notað í áróðursstarfsemi og til að hafa áhrif á kjósendur og mótmælendur í Úkraínu. NED sérhæfir sig í að skipuleggja svokallaðar litabyltingar.

Evrópusambandið og Evrópuráðið hafa einnig  haft pólitísk afskipti af innanríkismálum Úkraínu a.m.k. frá dögum appelsínugulu byltingarinnar (Shapovalova, 2010). Þetta fé og annar stuðningur fór nærri einungis til hópa sem vildu umbylta úkraínsku samfélagi.

Hægriöfl í Úkraínu gæla við NATO

Í stjórnartíð Viktors Yushchenko, í kjölfar hinnar svokölluðu Appelsínugulu byltingar árið 2004 (sem einmitt var studd af NED), sótti Úkraína í fyrsta skiptið um svokallað NATO Membership Action Plan (MAP), sem er eins konar hálfgildings aðild að NATO.

Eftir að ríkisstjórn Yanukovych tók völdin árið 2010 var þeim áformum rift. En eftir Maidan-stjórnarskiptin 2014 fór svipaðar raddir svo aftur af stað. Full aðild að NATO var hins vegar möguleg samkvæmt stjórnarskrá landsins. Það var svo í febrúarmánuði 2019 að stjórnvöld í Kænugarði samþykktu stjórnarskrárbreytingar sem gerðu landinu kleift að sækja um fulla aðild að Atlantshafsbandalaginu. Eftir um tveggja ára viðræður kom svo yfirlýsing frá leiðtogum NATO að stefnt væri að því að Úkraína færu í vegferð sem myndi enda með því að landið gerðist fullur aðili að bandalaginu, en gengi fyrst í gegnum MAP-ferlið. Yfirlýsing um þessi áform kom á fundi Atlantshafsráðsins í Brussel þann 14. júní. Þann 18. júní 2019 tilkynnti bandaríska Varnarmálaráðuneytið að það hygðist nota 250 milljónir Bandaríkjadala til kaupa á hergögnum fyrir úkraínsk stjórnvöld. Samtals hafði Varnarmálaráðuneytið þá gefið Úkraínu 1,5 milljarða Bandaríkjadala til að halda styrjöldinni gegn íbúum austur-Úkraínu gangandi frá árinu 2014

Í nóvember sama árs skrifuðu Úkraína og Bandaríkin undir samning af tegundinni „Charter for Strategic Partnership“ í þeim tilgangi að hefja undirbúning svo Úkraína gæti náð fullri aðild að Atlantshafsbandalaginu, vitandi að þetta var nærri jafngildi stríðsyfirlýsingar gagnvart Rússlandi.

Lokatilraun til að koma í veg fyrir stríð

Þann 17. desember 2021 afhentu rússnesk stjórnvöld Öryggisráði Sameinuðu þjóðanna uppkast, ásamt tillögu um framkvæmdaáætlun, að samkomulagi um það sem þeir kölluðu varanlegan frið milli Rússlands og Bandaríkjanna/Nato. Samningsdrögin fólust í mjög einfölduðu og stuttu máli í því að NATO myndi ekki þenjast meira út í áttina að Rússlandi, og á móti myndu Rússar fara að öllu eftir kröfum Atlantshafsbandalagsins og nágrannaríkja sem gerðar væru til að koma í veg fyrir nokkurs konar stríðsátök að hálfu Rússa. Bandaríkin og Atlantshafsbandalagið höfnuðu þessum samningi án umræðu og sögðu hvert ríki geta ákveðið hvort það myndi sækja um aðild að Atlantshafsbandalaginu eða ekki (Revell, 2021). Jens Stoltenberg, framkvæmdarstjóri NATO, sagði um friðarviðleitni Rússlandsforseta þetta: „Bakgrunnurinn var sá að Pútín forseti lýsti því yfir á haustmánuðum 2021, og sendi í rauninni drög að sáttmála sem hann vildi að NATO undirritaði, um að lofa því að hætta frekari útþenslu NATO. Það var það sem hann sendi okkur. Og þetta voru skilyrði þess að ekki yrði ráðist inn í Úkraínu. Við skrifuðum auðvitað ekki undir það“ (Stoltenberg, 2023). Auðvitað ekki?

Donbass umkringt og Moskvu ógnað með kjarnorkuvopnum

Viðbrögðin við þessari tillögu Rússa voru ekki bara hunsun meðal vestrænna ráðamanna. Strax í kjölfarið fluttu stjórnvöld í Kænugarði um 100 þúsund hermenn í átt að Donetsk og Luhansk- héruðunum. Þann 16. febrúar hófu úkraínsk stjórnvöld svo stórsókn á Luhansk og Donetsk. Þeir létu sprengjum rigna yfir íbúa héraðanna og útlit var fyrir að þúsundir myndu farast og að milljónir manna yrðu rekin á flótta til Rússlands. Þann 19. febrúar kom svo enn ein stríðsyfirlýsingin. Forseti Úkraínu, Zelinski ítrekaði á fundi með vestrænum ráðamönnum vilja til að ganga í NATO og bætti því við að hann vildi koma upp kjarnorkuvopnum í landinu. Þann 19. febrúar 2022 hélt hann svo ræðu á 58. Öryggisráðstefnunni í Munchen, stærstu ráðstefnu sinnar tegundar í Evrópu, þar sem hann talaði fyrir því að rifta endanlega Búdapest-samningunum sem undirritaðir voru árið 1994 og kvartaði aftur yfir því að Úkraína hefði ekki lengur yfir að ráða kjarnorkuvopnum. Þessir samningar, Búdapest-samkomulagið sem undirritað var af erindrekum frá Úkraínu, Rússlandi, Bandaríkjunum og Bretlandi, voru grundvöllurinn fyrir því að Úkraína hafði ekki yfir að ráða kjarnorkuvopnum. Í stað slíkra samninga myndi Úkraína áskilja sér rétt til að byggja upp hvaða öryggisráðstafanir sem það vildi. Um leið ítrekaði hann óskir þess að Úkraína gerðist aðili að Atlantshafsbandalaginu.

Frá sjónarmiði Rússlands voru þessi orð eins mikil ógn við öryggi ríkisins og mögulegt var. Ef Úkraína ætlaði að ganga í NATO, og um leið koma sér upp kjarnorkuvopnabúri, aðeins 750 kílómetrum frá Moskvu, var ekkert eftir af rauðu línunni sem sett var árið 1990.

Innrásin „kom upp úr þurru“

Allt sem hér hefur komið fram skiptir, samkvæmt íslenskum fjölmiðlum, engu máli. Innrás Rússlands 2022 kom eins og þruma úr heiðskýru lofti. Frá fyrsta degi var samstillt afstaða Bandaríkjanna og NATO-ríkjanna að innrás Rússa hefði verið „án tilefnis“ (unprovoked), hrein útþenslustefna og það að ræða kröfur Rússa með samningum væri „friðkaupastefna“ eins og stefna Chamberlains gagnvart Hitler árið 1938. Zelensky Úkraínuforseti ítrekar þessa afstöðu nú á fjögurra ára afmæli innrásar. Þannig sagði í útvarpsfréttum RÚV í gær (23., febrúar 2026): „Zelensky segir að Rússlandsforseti hafi sett þriðju heimsstyrjöldina af stað með innrásinni fyrir fjórum árum. Hernaðarleg og efnahagsleg mótspyrna sé eina leiðin til að stöðva hann í tilraunum til frekari landvinninga“.

Ef á söguna er minnst koma æst viðbrögð: Deilan snúist alls ekki um innanríkismál í Úkraínu, heldur um það að þetta sé allt sökum eins manns: Pútíns. Hann standi á bakvið vargöldina, sé valdasjúkur og hugsi sér jafnvel innrásir í önnur ríki. Þeir sem segi annað skilji ekki hættuna á þessum nýja Hitler og eru handbendi hans. Þetta má kalla Reductio ad Putinum. Skylda okkar sé því að styðja Úkraínuher svo þeir sigri Rússland. Það sé eina leiðin til friðar. Það þarf að stöðva hann, enga friðþægingu. Ef þess þarf skal berjast til síðasta Úkraínumanns.

Frá árinu 2014 hafa hundruð þúsunda, mögulega á aðra milljón, Úkraínumanna og Rússa látið lífið. Ekki sér fyrir endann á þessu. Tilraunir til að koma á friði, t.d. upprunalegar tillögur um aukna sjálfsstjórn héraðanna í Austur Úkraínu þar sem andstaðan við Maidanuppreisninni var hvað mest, hafa verið eyðilagðar í nafni þessarar barnalegu Hitlerfantasíu. Að minnast á söguna sem liggur að baki er meðhöndlað sem guðlast. Það er ömurlegt að vita til þess að umræðan er komin á þann stað.

Heimildir

Archive. Sótt frá https://nsarchive.gwu.edu/briefing-book/russia-programs/2017-12-12/nato-expansion-what-gorbachev-heard-western-leaders-early

Council on Foreign Relations. 05.12.1994. Budapest Memorandums on Security Assurances, 1994. Sótt þann 24.09.2022 frá https://web.archive.org/web/20170312052208/http://www.cfr.org/nonproliferation-arms-control-and-disarmament/budapest-memorandums-security-assurances-1994/p32484

National Security Archive. 1990 (9. Febrúar). Memorandum of conversation between Mikhail Gorbachev and James Baker in Moscow. Aðgengilegt á https://nsarchive.gwu.edu/document/16116-document-05-memorandum-conversation-between

Research and Branding Group. 10.12.2013. Euromaydan – 2013. R&B. Sótt þann 24.09.2022 frá https://web.archive.org/web/20131213064315/http://rb.com.ua/eng/projects/omnibus/8840/

Revell, P. 2021 (17. Desember). Russia makes sweeping demands for security guarantees from US amid Ukraine tensions. ABC News. Sótt frá https://abcnews.go.com/International/russia-makes-sweeping-demands-security-guarantees-us-amid/story?id=81821816

Savranskaya, S. og Blanton, T, 2017. NATO Expansion: What Gorbachev Heard. National Security Research and Branding Group. 10.12.2013. Euromaydan – 2013. R&B. Sótt þann 24.09.2022 frá https://web.archive.org/web/20131213064315/http://rb.com.ua/eng/projects/omnibus/8840/

Stoltenberg, J. 2023. Opening remarks by NATO Secretary General Jens Stoltenberg at the joint meeting of the European Parliament’s Committee on Foreign Affairs (AFET) and the Subcommittee on Security and Defence (SEDE) followed by an exchange of views with Members of the European Parliament. NATO. Sótt frá https://www.nato.int/cps/en/natohq/opinions_218172.htm

Mynd á forsíðu: Stalingrad árið 1943 eftir innrás nasista. Mynd fengin frá https://openverse.org/image/21d2f6b1-0c1c-4c83-b129-b4f170574a83?q=Stalingrad&p=1