Í opinberri umræðu á Íslandi virðist æ algengara að kröfur um fordæmingu komi á undan kröfum um skilning. Greinar, rannsóknir og skoðanir eru fljótt flokkaðar sem „góðar“ eða „slæmar“ á grundvelli einungis fyrirsagnar, og þeir sem setja þær fram dæmdir með. Í stað efnislegrar umræðu, þar sem rök og heimildir eru metin af yfirvegun, tekur við viðbragðamenning sem einkennist af tilfinningalegum sleggjudómum og persónuárásum.

Þessi tilhneiging er ekki aðeins fræðilegt áhyggjuefni heldur hefur hún raunveruleg áhrif á gæði opinberrar umræðu. Þegar efnisleg gagnrýni víkur fyrir fordæmingu verður sífellt erfiðara að ræða ágreining á forsendum raka og sannreyndra upplýsinga. Í slíkum aðstæðum skiptir minna máli hvort fullyrðingar standast, en meira máli hvaða tilfinningalegu viðbrögð þær vekja.

Vefritið Neistar hefur ekki farið varhluta af þessu. Ritstjórnarstefna þess byggir á því að birta efni sem er stutt rökum og heimildum og þar með opið fyrir málefnalegri gagnrýni. Slík nálgun er sérstaklega mikilvæg þegar fjallað er um málefni þar sem greinar stangast á við ríkjandi frásagnir í fjölmiðlum, til að mynda á sviði alþjóðamála. Einmitt í slíkum tilvikum ætti krafa um rök og gögn að vera sterkust. Raunin er þó oft önnur.

Þessi nákvæmni skilar sér því miður ekki alltaf og margir gagnrýna ekki einungis þær greinar sem birtast á Neistum, sem og vefmiðilinn sjálfan, heldur gefa í skyn að höfunda  beri að fordæma án frekari skoðunar. Þannig afgreiddi Egill Helgason ítarlega og nokkuð vel heimildum studda grein Þórarins Hjartarsonar, Herverndin sem skapar óöryggi, sem Ögmundur Jónasson endurbirti á eftirfarandi máta: „Þetta er nú meiri þvættingurinn – að þú skulir deila þessu, maður sem eitt sinn vann á erlendum fréttum hjá Ríkisútvarpinu.“ Engin efnisleg gagnrýni, einungis fordæming og tilfinningaviðbrögð. Slík viðbrögð eru því miður ekki undantekning, heldur hluti af víðtækari mynstri.

Spurningin sem vaknar er því ekki aðeins hvers vegna þetta gerist, heldur hvernig þessi viðbragðamynstur mótast. Af hverju virðist tilhneigingin til að mynda sér skjóta, tilfinningalega afstöðu oft vega þyngra en viljinn til að fara í efnislega og rökstudda umræðu?

Rannsóknir í sálfræði og hugfræði gefa hér mikilvægar vísbendingar.

Tilfinningaleg merking

Á sjötta áratug 20. aldar hófust athyglisverðar tilraunir innan merkingar- og sálfræði sem hjálpa okkur að skilja betur hvernig við, manneskjurnar, myndum okkur í raun skoðun á allskonar fyrirbærum sem við mætum á lífsleiðinni. Við höfum tilhneigingu til að líta á okkur sem rökverur, líkt og tölvur, sem myndum okkur skoðun og tilfinningu fyrir því sem fyrir okkur ber, helst á grundvelli upplýsinganna sem við höfum úr að ráða. Við vegum og metum, og tökum svo ákvarðanir út frá siðferðiskennd okkar og þeirri þekkingu sem við höfum aflað okkur. En þessar tilraunir, eins og fleiri sem komið hafa í kjölfarið, benda til þess að í mörgum tilfellum er þetta öfugt farið; við mótum tilfinningalega skoðun, og svo sér heilinn eftir þörfum um það að réttlæta þá tilfinningu. Í einungis undantekningartilvikum notum við mikla orku til að vega og meta gæði skilaboða.

Tilraunirnar sem um ræðir voru gerðar af sálfræðingnum Charles Osgood og samstarfsfólki hans við háskólann í Illinois í Bandaríkjunum. Tilraunirnar leiddu til tímamótaverksins „The Measurement of Meaning“ (Osgood, Suci & Tennenbaum, 1957) þar sem höfundarnir útskýrðu hvernig hægt væri að smætta stærsta hluta tilfinningalegrar merkingar sem fólk leggur í hugtök niður í þrjú tilfinningasvið. Þessu var náð fram með því að láta þúsundir viðfanga, fólks sem tók próf þeirra, meta þúsundir hugtaka út frá lýsingarorðum á sínum hvorum enda skala (heitt-kalt, stórt-lítið, hratt-hægt o.s.frv.). Með snjöllum afleiðureikningi komust Osgood og félagar að því að langflestar ákvarðanir beindust að einungis þremur meginflokkum. Fyrsti flokkurinn, sem þeir kölluðu „Evaluation“, metur þannig hversu gott eða slæmt (í skala frá -3 til +3, með 0 sem hlutlaust) fyrirbærið væri metið. Annar þátturinn, sem þau kölluðu „Potency“, segir hversu veikt eða sterkt fyrirbærið þætti. Hluti 3, „Activity“, snýst um það hvort við upplifum fyrirbærið sem hægfara eða hratt. Við metum fyrirbæri því ekki aðeins sem góð eða slæm, heldur líka sem sterk eða veik, hröð eða hæg, ógnandi eða máttlaus.

Þessi greining tugþúsunda gagnapunkta sýndi ítrekað þessa einföldu leið mannshugans við að mynda sér fyrstu skoðun á fyrirbærum.

Með því að greina svo frekar svör ótal þátttakenda var svo hægt að búa til merkingarflokka fyrir hvert hugtak, í ákveðnu menningarsamhengi. Þannig fékk hugtakið „móðir“ á sig prófílinn „mjög jákvætt Evaluation, Frekar sterkt Potency, frekar lítill hraði“, eða +E, +P, -A; hugtakið skordýr fékk neikvætt E, Veikt P og sterkt A (-E, -P, +A), og „dauði“ fékk –E, ++P, -A. Þetta var hægt að gera með hvaða hugtak sem er. Sú merking sem þessi hugtök voru að fá kallaði Osgood „tilfinningaleg merking“ (Affective meaning), sem væri jafngild en ekki eins og „skilgreiningarmerking“ (Denotative meaning). Orð bera því ekki aðeins skilgreiningarlega merkingu, þ.e. hvað þau vísa til í hlutlægum skilningi, heldur einnig tilfinningalega merkingu, þ.e. hvernig þau láta okkur upplifa fyrirbærið. Fyrirbæri sem höfðu sama „prófíl“ voru þannig jafngild, í tilfinningalegri merkingu.

Frekari tilraunir leiddu í ljós að hver prófíll vakti fram mjög fljótvirkar tilfinningar, sem svo héldust. Manneskjan hafði svo tilhneigingu til að lýsa hverju fyrirbæri eftir á í samhengi við þessa tilfinningamerkingu. Með orðavali er þannig hægt að lauma mati inn í lýsingu án þess að það sé sagt berum orðum. Hvað orsökina fyrir þessari einföldu leið til að mynda skoðun á fyrirbæri varðaði, þá lét Osgood sér detta í hug myndlíkingu frá því hvernig ákvörðunartaka forfeðra- og mæðra okkur gæti litið út. Ef manneskjan rækist t.d. á dýr í náttúrunni þurfti að taka skjóta ákvörðun: Er dýrið hættulegt (slæmt), sterkt, og hratt? Ef svo er, þá væri betra að koma sér frá; enginn tími fyrir mikið meiri vangaveltur um það (Osgood, 1961).

Áróðurstækni

Tilraunir í hugfræði, þar sem notast var við heilaskanna og mælingar á taugavirkni, styrktu síðar í sessi hugmyndir um að slík tilfinningaviðbrögð komi fram mjög hratt, oft áður en meðvituð og rökbundin úrvinnsla á sér stað. Heilaskannanir hafa sýnt að tilfinningatengd svæði, svo sem möndlungurinn, bregðast við áreiti nánast samstundis og geta þannig mótað fyrstu viðbrögð okkar, á meðan hægari og meðvitaðri úrvinnsla í framheila kemur til síðar. Rannsóknir innan hugrænnar taugavísinda hafa jafnframt sýnt að þessi seinni úrvinnsla snýst að hluta til um að túlka, endurmeta eða réttlæta þessi fyrstu viðbrögð (Zajonc, 1980; LeDoux, 1996; Ochsner & Gross, 2005; Schiller et al., 2010).

Til marks um hversu vel studdar þessar uppgötvanir voru, þá var tækni Osgoods mjög fljótlega notuð í áróðursskyni. Að því er virðist án vitneskju Osgoods sjálfs, þá voru tilraunirnar fjármagnaðar af samtökum sem í raun voru frontur fyrir sjálfa leyniþjónustuna. Þessi tækni, Merkingarmunur (semantic differential), hefur síðar verið tengt við sálfræðilegar aðferðir í áróðri. Dæmi um slíka notkun má t.d. lesa í grein Freds Landis um sálfræðiaðgerðir gegn réttkjörnum ríkisstjórnum í Níkaragva, Síle og Jamaíka, en þessi tækni lék lykilhlutverk í valdaránum sem áttu sér stað í þeim ríkjum, undir handleiðslu bandarísku Leyniþjónustunnar (Landis, 1982).

Árið 1975 kom svo helsta verk Osgoods út; „Cross-cultural Universals of Affective Meaning“ (Osgood et al., 1975).  Þetta var afrakstur risastórrar alþjóðlegrar rannsóknar á merkningarmun í ólíku menningarsamhengi. Þar voru ótal hugtök prófuð í 30 ólíkum menningarsvæðum. Þetta gerði það mögulegt að kortleggja nákvæmlega hvaða tilfinningalegu merkingu fólk í mismunandi menningu lagði til lykilhugtaka.

Afleiður frá þessum rannsóknum var svo það að í áróðursskyni væri hægt að tengja önnur hugtök, t.d. hlutlæg hugtök, við önnur með sterka tilfinningalega merkingu. Með því myndi álit fólks á hinu hlutlæga fyrirbæri færast nær því sem tengt væri við. Sami hópur getur þannig verið kallaður „aðgerðasinnar“ af einum en „æsingamenn“ af öðrum, þótt vísað sé til sömu hegðunar. Orðin lýsa þá ekki aðeins fyrirbærinu, heldur móta líka viðbrögð okkar við því. Svo annað dæmi sé tekið, væri til dæmis stjórnmálamaður ítrekað tengdur við pöddu, Hitler eða eitthvað í þeim dúr, þá myndaðist með tíð og tíma tilfinningamerking á hið hlutlæga fyrirbæri sem líktist því sem tengt var við. Þessi tilfinningatenging helst oft, sama hvaða rök eru færð gegn henni. Þegar einstaklingur er svo með þennan neikvæða prófíl, þá er auðvelt að tengja hann við allskyns tröllasögur, sem hljóma nú líklegri en áður.

Sjá nánar um notkun merkingarmuns sem áróðurstóls hér.

Tilfinningaverur og þumalfingursreglur

Þessar rannsóknir höfðu mikil áhrif á aðra fræðimenn. Snemma á ferli sínum vann Daniel Kahneman, sem síðar fékk nóbelsverðlaun í hagfræði, með skyldar aðferðir, meðal annars með nákvæmri greiningu á tækni Osgoods og hvað þær sögðu um ákvörðunarferli manneskjunnar (Sjá Kahnemann, 1963). Kahnemann og helsti samstarfsmaður hans, Amos Tversky, áttu síðar eftir að framkvæma eigin tilraunir sem styrktu enn í sessi þá niðurstöðu að við, manneskjurnar, reiðum okkur oft frekar á tilfinningar en rök í daglegri ákvörðunartöku. Við stjórnumst helst af tilfinningum, sem hægt er að hafa áhrif á með snjöllum áróðursbrögðum.

Eins tengjast rannsóknir á borð við þær sem leiddu til „Elaboration Likelihood model“ (Petty and Cacioppo, 1986), sem sýnir hvernig við notum frekar tilfinningar og þumalfingursreglur í langflestum ákvörðunum, en skynsemi og rök einungis þegar við höfum orku, tíma og vilja til að standa í slíkum útreikningum.

Vondir og góðir

Hér er mergur málsins í samhengi við málefni líðandi stundar. Þegar áróðurferð hefur verið sett af stað sem tengist t.d. alþjóðastjórnmálum, þá er nærri öruggt að á leiðinni hafi aðili eða fyrirbæri sem um ræðir verið beinlínis tengt við önnur fyrirbæri sem vitað er að vekur fram mjög ákveðin tilfinningaleg viðbrögð. Ef ég segi orð á borð við „Assad“, „Maduro“, „verkalýðsbarátta“, „samkeppni“, „Obama“, „Pútín“ eða „Kína“, þá vakna fyrst fram tilfinningaviðbrögð. Það gæti verið að við höfum eytt miklum tíma eða orku til að kynna okkur hvert málefni, og svo mynda skoðun á því; en líklegra er að í dagsins önn, þá höfum við fyrst mótað okkur þessa „magatilfinningu“. Þetta eru ósjálfráðu viðbrögðin.

Hafi sterk herferð verið sett í gang, þá eru það þessi viðbrögð sem koma fyrst. Þessi og hinn er „vondur“, eða „hættulegur“ eða „góður“ o.s.frv. Ef einhver hefur lent í sama prófíl og t.d. Hitler, þá tengist viðkomandi honum í tilfinningamerkingarlegu samhengi. Þessi magatilfinning er ekki endilega frá okkur sjálfum komin. Hún er mjög mögulega afrakstur mikillar vinnu sérfræðinga í áróðurslistinni. Þegar svona tilfinningaleg merking hefur náð að festast við manneskju, hóp eða málstað, verður umræðan sjaldnar spurning um efnisleg rök og oftar spurning um hvaða hlið fólk telur sig standa með.

Að malda í móinn

Það sem meira er, þegar fyrirbæri hefur verið svert á þennan hátt, þá sýna rannsóknir að við eigum mun auðveldara með að trúa sögum sem segir þá tengjast illverkum (sem hafa sama E-P-A prófíl) heldur en góðverkum. Vond manneskja gerir ekki góða hluti, segir þumalfingursreglan í huganum. Þeir sem tengja sig svo t.d. einhverjum aðila sem hefur mjög neikvæðan prófíl, þá tengir viðkomandi sig sjálfkrafa við þann aðila sjálfur. Þannig svertir gagnrýnandinn eigið mannorð, eigin prófíl, með því að gagnrýna það sem „allir vita“, þ.e. það sem flestum „finnst“.

Sennilega eru fæstir meðvitaðir um þessar uppgötvanir fræðimanna eins og Osgoods, Kahnemanns, Tverskys, Pettys og Cacioppos. Þessi áhrif, að þegar fyrirbæri er svert, eða sveipað geislabaugi, þá erum við að ræða um tilfinningar. Þá duga rökræður því miður skammt. Þetta verður barátta milli „góðs“ og „ills“, og hver vill ekki vera í góða liðinu? Umræðuhefðin eins og hún er í dag er því miður alls ekki á því stigi að hægt sé að reikna með rökræðum sem snúast einungis um réttmæti upplýsinga og gæði; þar sem farið er yfir heimildirnar og metið hvort staðhæfingar standist eða ekki. Mun algengara er í dag að fara einfaldlega beint í persónuárásir, skreyttar háði og tilvísanir í rökvillur sem hljóma sannfærandi.

En hvað bera að gera? Hvernig eiga þeir sem vilja benda á að rangt sé farið með viðkvæm mál; sem vita meira um atriði sem almannarómurinn segir að sé „rétt“ eða „rangt“, þ.e. vekur fram magatilfinningar? Hvernig á að bregðast við þegar ráðist er á persónu þess sem færir fram upplýsingar, í stað þess að leggjast í heiðarlegar rökræður? Uppástungur óskast.

Mynd á forsíðu: „Escena de Inquisición“ eftir Francisco Goya, máluð á milli 1812-19. Sýnir störf í spænska rannsóknarréttinum.

Heimildir

Kahneman, D. (1963). The semantic differential and the structure of inferences among attributes. The American Journal of Psychology, 76, 554-567. https://www.jstor.org/stable/1419705?seq=1

Landis, D. (1982). CIA psychological warfare operations. Science for the people, 14, 6–12. http://www.science-for-the-people.org/wp-content/uploads/2015/07/SftPv14n1s.pdf

LeDoux, J. E. (1996). The emotional brain: The mysterious underpinnings of emotional life. Simon & Schuster.

Ochsner, K. N., & Gross, J. J. (2005). The cognitive control of emotion. Trends in Cognitive Sciences, 9(5), 242–249.

Osgood, C. E., Suci, G. J., & Tannenbaum, P. H. (1957). The Measurement of Meaning. Urbana, IL: University of Illinois Press.

Osgood, C. E. (1969). On the Whys and Wherefores of E.P.A. Journal of Personality and Social Psychology, 12(3), 194–199.

Osgood, C. E., May, W. H., & Miron, M. S. (1975). Cross-cultural universals of affective meaning. University of Illinois Press.

Petty, R. E., & Cacioppo, J. T. (1986). Communication and persuasion: Central and peripheral routes to attitude change. Springer-Verlag.

Schiller, D., Monfils, M.-H., Raio, C. M., Johnson, D. C., LeDoux, J. E., & Phelps, E. A. (2010). Preventing the return of fear in humans using reconsolidation update mechanisms. Nature, 463(7277), 49–53.

Zajonc, R. B. (1980). Feeling and thinking: Preferences need no inferences. American Psychologist, 35(2), 151–175.