Davos-þingið í Sviss var mjög í fréttum alla síðustu viku, einkum var það vegna Grænlands, vegna Donalds Trump og vegna „klofnings“ í hinni vestrænu blokk. Og einnig út af veðrabreytingum sem sáust á himninum yfir Davos. Á árlegu þingi Alþjóðaefnahagsráðsins í Davos (World Economic Forum, WEF) birtust í máli ræðumanna þær breytingar sem eru að verða í „alþjóðakerfinu”, þ.e.a.s. hinum vestræna hluta þess.

Fyrst skal nefna að Alþjóðaefnahagsráðið er áhrifamesta auðmannasamkunda heimsins, samkunda 1000 helstu þungaviktarauðhringa heims ásamt vestrænni stjórnmálaelítu. Í Davos mætast og ráða ríkjum þeir efnahagslegu hagsmunir, þeir hringar og fjármálastofnanir sem ráða málum í Vestrinu, báðum megin Atlantsála. Hvorki meira né minna. Þinginu stýrði Larry Fink yfirforstjóri BlackRock.

Í Davos á sér jafnan stað mjög áhrifamikil efnahagsleg og pólitísk stefnumörkun fyrir hina vestrænu valdablokk. Venjan er að líta á samkomuna í Davos sem ráðstefnu vestrænna hnattvæðingarsinna. Á samkomunni núna var þó að sjá að sú stefnumörkun væri í endurskoðun.

Strax í upphafi máls ætla ég  að leyfa mér setja fram stutta greiningu á þeirri breytingu og endurskoðun sem þarna birtist, eins langt og vit mitt nær. Breyting úr hverju – í hvað?

Breytingin er þessi:  FRÁ ríkjandi hnattvæðingarstefnu á grunni markaðshyggju (nýfrjálshyggju) og svokallaðri „reglubundinnni heimsskipan“ YFIR í umbúðalausalausa heimsvaldastefnu og hernðarstefnu Vesturblokkarinnar ÚT Á VIÐ gagnvart keppandi valdapólum, ásamt tilheyrandi hernaðar-efnahagsstefnu heima fyrir. Þessu fylgir líka efnahagsleg og pólitísk valdasamþjöppun INNAN Blokkarinnar og tilheyrandi kúskun og kúgun undirsettra bandamanna. Það veldur ákveðnum brestum í einingu Vesturblokkarinnar, en ekki meira en svo að hinir undirsettu bandamenn  hlýða að lokum og fylkja liði með bandaríska drottinvaldinu gegn óvinunum Rússlandi og Kína, og klofningi er afstýrt, en Bandaríkin hafa þá hert taumhaldið á undirsátunum sínum.

„Reglubundin heimsskipan“ var fölsk og er fyrir bí

Friedrich Merz Þýskalandskanslari sagði í ræðu á þinginu: „Hin gamla heimsskipan raknar upp á svimandi hraða“ og viðskiptaráðherra Bandaríkjanna Howard Lutnick sagði um þá hnattvæðingu sem WEF hefur löngum staðið fyrir: „Hnattvæðingin hefur brugðist Vesturlöndum og Bandaríkjunum… [og útvistunin hefur] étið upp þjóðlegan iðnað innanfrá.“

Einn vestrænn leiðtogi, forsætisráðherra Kanada Mark Carney, sem er innanbúðarmaður í vestrænni fjármálaelítu, lýsti því yfir á sannfærandi hátt hvernig „miðlungsveldi“ eins og m.a. Kanada hagnaðist ekki lengur á hinni fyrrverandi „reglubundnu” hnattvæðingarstefnu: 

Ég mun tala um rof á heimsskipaninni, endalok þægilegrar blekkingar  og upphaf harðari raunveruleika… þar sem geópólitíkin lýtur engum takmörkunum eða skorðum… Í áratugi blómstraði Kanada undir svokallaðri reglubundinni  heimsskipan… Við vissum þó að sagan um reglubundna heimsskipan var að nokkru leyti fölsk… Upp á síðkastið hafa stórveldi farið að nota efnahagslega samþættingu (integration) sem vopn… Þú getur ekki lifað í lygi um gagnkvæm not af samþættingu þegar sú samþætting veldur því að þú verður undirsettur… Sá samningur virkar ekki lengur. Leyf mér að vera hreinskilinn: við erum stödd í rofi, ekki umbreytingu… hin gamla skipan kemur ekki aftur… Rök benda til  að miðlungsveldi verði að standa saman, af því að ef við sitjum ekki við borðið erum við á matseðlinum.“

„Borðið“ sem Carney vill fá að sitja áfram við, frekar en vera ofan á því, er hið vetsræna heimsvalda- og forréttindaborð. „Miðlungsveldin“ sem hann höfðar til eru væntanlega öðrum fremur Evrópusambandið og fyrrverandi stórveldi Evrópu. Hin óþægilega uppvakning hans mótast auðvitað af því að Donald Trump hótaði því kringum innsetningu sína að  Kanada þyrfti helst að verða 51. fylki Bandaríkjanna – jafnhliða hótuninni gegn Grænlandi. Þetta ákveðna „borðhald“ hefur tilhneigingu til að ýta fleiri eða færri boðsgestum upp á borðið. Carney segir að „miðlungsveldi“ þurfi samheldni sín á milli til mega teljast til „bandamanna“ áfram og fá að sitja á stólunum.

Það var í Grænlandskrísunni sem vestrænir leiðtogar og stjórnmálastétt sáu „reglubundna heimsskipan“ rakna upp. Og í því tiltekna máli ganga Bandarískir ráðamenn og foringi þeirra vissulega æði langt í yfirgangi. Þeir segjast einfaldlega „þurfa“ Grænland og muni taka það með góðu eða illu. Fullveldi annarra verði að víkja fyrir hagsmunum hins sterka, hagsmunum heimsveldisins. Hinn sterkasti skal ráða. Scott Bessent, fjármálaráðherra hans, orðaði þetta svona:

Evrópa sýnir veikleika, Bandaríkin sýna styrk… Það er bara hægt að verja Grænland ef það er hluti af Bandaríkjunum.

Það sem við sjáum er ekki klofningur heldur undirsetning, ekki bandalag jafnstilltra bandamanna heldur bandalag herra og undirsáta.

Ekkert nýtt að Bandaríkin fótumtroði fullveldi þjóða

Það er alveg nauðsynlegt að muna að það er ekki fyrst nú í Grænlandskrísunni sem Bandaríkin troða á fullveldi og sjálfsákvörðunarrétti þjóða. Það hafa þau þvert á móti gert mjög reglulega frá 1945 og reyndar miklu lengur, og allra mest frá 1990. Öll helstu stríð 21. aldarinnar eru dæmi um þennan blygðunarlausa yfirgang risaveldisins, íhlutanir og brot á alþjóðalögum, svo sem í Írak, Líbíu, Sýrlandi, Palestínu, Íran – og ekki síst Úkraínu, CIA tókst að egna til stríðs þar með valdaráninu í Kiev 2014, gera þar með Úkraínu að púðurtunnu og Rússland að óvini Evrópu. Tilsvarandi dæmi eru ótal valdaskiptaagerðir og íhlutanir í Rómönsku Ameríku, þar sem Venesúela er síðasta dæmið. Og íhlutunarstefnan er rekin jafnt hvort heldur demókratar eða repúblíkanar stýra í Washington. Sjá t.d. hér. En reglan hefur undantekingarlítið verið sú að þessar íhlutanir hafa ekki verið fordæmdar af stjórnvöldum Evrópu eða Kanada sem þess í stað voru ýmist misjafnlega virkir stuðningsmenn eða beinir þátttakendur í íhlutununum. Það er fyrst þegar árásin beinist að þeim sjálfum sem þau hrökkva upp með nokkrum andfælum.

Það sem er nýtt í Grænlandskrísunni er einkum tvennt: Í fyrsta lagi þetta að yfirgangurinn beinist gegn eigin bandamönnum, hinum hlýðnu Dönum í þessu tilfelli. Í öðru lagi er það hvernig yfirgangurinn og valdbeitingin er réttlætt. Því er nú ekki borið við að íhlutunin sé  „mannúðaríhlutun“, ekki „skyldan að vernda” þegnana, ekki til að verja „lýðræðið og vestræn gildi“ eða slíkt, eins og algengast er, heldur einfaldlega þetta, að Bandaríkin „þurfi Grænland“ og hinn sterkasti skuli ráða. Trump segir einfaldlega: „We have to have it… If we don’t do it, Russia or China will take over Greenland“.

Ástæðan er ekki Trump heldur Kína

Hneykslaðir Evrópuleiðtogar og vestrænir fjölmiðlar líta gjarnan svo á að breytt pólitík felist í fyrirbærinu Donald Trump.

Það er þó grunnhyggin ályktun. Vissulega holdgerir Trump vel yfirgangssegginn, og gengur langt í tuddaskapnum. En breytingin umrædda skýrist fyrst og fremst af öðru en persónunni Trump. Hana er eðlilegast að skýra sem viðbrögð heimsveldisins/drottinvaldsins við tilkomu keppandi valdapóla, einkum Kína sem Bandaríkin geta ekki lengur keppt við efnahagslga, efnahagsleg þungamiðja heimsins hefur færst austur í Asíu. Það mun gamla drottinvaldið aldrei sætta sig við, og treystir á herstyrk, það svið þar sem það enn hefur yfirburði. Þróunin endurspeglar sem sagt breytingu frá einpóla heimi undir bandarísku drottinvaldi (hegemony) í átt að komandi fjölpóla heimsskipan.

Í Grænlanskrísunni birtist ný Þjóðaröryggisstefna Bandaríkjanna 2025 í framkvæmd. Það er Monroe-kenningin með sk. „Trump-viðauka“, þar sem bókstaflega segir að Bandaríkin þurfi að „eiga eða stjórna öllum hernaðarlega mikilvægum eignum á okkar jarðarhveli“ og útiloka þurfi alla utanaðkomandi keppinauta á Vesturhveli og berja niður sérhver stjórnvöld sem eigi í samvinnu við þá. Þjóðaröryggisstefnan kom út í desember, og strax 3. janúar sl. urðu stjórnvöld í Venesúela fyrsta skotmark á verkefnaskránni.

Eftir fund  með NATO-forseta Mark Rutte undirstrikaði Trump að Grænlandsdeilan snérist um öryggismál:

Ég vil Grænland af öryggisástæðum. Ekki af neinum öðrum ástæðum… Við ætlum að búa til Gullnu hvelfinguna, hún er mjög kostnaðarsöm og hún er betri ef við höfum Grænland en ef við höfum það ekki.

Hann þrástagaðist á þessu: Danir geta ekki varið Grænland. „If we don’t do it, Russia or China will take over Greenland.“

Það er meginatriði í Þjóðaröryggisstefnunni, og sérstakur kafli í henni þar um, að vestrænir bandamenn þurfi að „deila byrðum“ innbyrðis og „skipta með sér verkum“ í öryggismálum. Í Davos talaði Trump beint um þá verkaskiptingu gagnvart Grænlandi og sagði fyrir verkum. Samkvæmt verkaskiptingunni eru Norðurslóðir á verksviði Bandaríkjanna: 

Evrópa á að einbeita sér að stríðinu við Rússland í Úkraínu. Það er það sem Evrópa á að einbeita sér að – ekki að Grænlandi. 

Trump var tíðrætt um skipaumferð Rússa og Kínverja við Grænland, sem er ónákvæmt af því hún er engin, en auðvitað hugsaði hann ögn víðar og átti við norðursiglingaleiðina sem er verðandi meginsamgönguleið fyrir Kína til Vesturlanda, og þess vegna er afgerandi fyrir Bandaríkin í stríðsáformunum við Kína að ráða GIUK-hliðinu báðum megin við Ísland.

Trump og Rutte sömdu síðan um Grænland

Síðasta kafli í hinni hnattrænu „stefnumörkun“ í Davos var skrifaður þegar Mark Rutte settist niður með Donald Trump og þeir „sömdu um Grænland“. Það þurfti ekki að hafa neina Dani með á þeim fundi, hvað þá Grænlendinga. Trump samdi þar við sjáfan sig þar sem NATO er jú fyrst og bremst Bandaríkin. Stóru strákarnir í Evrópu höfðu sjáfsagt gefið Rutte umboð til að semja fyrir þeirra hönd.

Þeir Trump og Rutte sömdu um bandarísk hernaðarréttindi á Grænlandi og nýjar herstöðvar samkvæmt uppfærðum herstöðvasamningi frá 1951. Herstöðvarnar skulu hafa tilsvarandi stöðu og herstöðvar Breta á Kýpur, þar mun gilda bandarískt fullveldi á ákveðnum „fullveldissvæðum“. Það er reyndar nokkuð svipað fyrirkomulaginu á þeim 47 herstöðvum sem Bandaríkin komu sér upp á Norðurlöndum 2024.

Spurður hvað hann geri ef viðbrögð Dana verði neikvæð, eins og þau virðist vera, við þessu samkomulagi svaraði Trump að það skipti engu máli. „I am discussing it with this man [bendandi á Rutte]. He is frankly more important“ (hann er óneitanlega mikilvægari maður).

Hann sagði ennfremur um herstöðvasamkomulag þeirra Ruttes: „Ég meina, við ræddum þetta, við höfum samið um það, um smáatriðin, en í raun er það fullt og algert aðgengi. Og það er enginn endir, það eru engin tímamörk.“

Mark Rutte bætti við á sama blaðamannafundi: „It is now up to NATO commanders to work through the details of extra security requirements,“ adding that he was sure non-Arctic NATO allies would want to contribute to the effort. „We will come together in NATO with our senior commanders to work out what is necessary.“

Þegar Evrópuvængur NATO gengst inn á að fórna Grænlandi er það líka til að halda Bandaríkjunum inni í Úkraínustríðinu. Mark Rutte ávarpaði Evrópuþingið 26/1 og sagði: „Ef einhver hér heldur að Evrópusambandið, eða Evrópa í heild sinni, geti varið sig án Bandaríkjanna, getið þið látið ykkur dreyma. Það er ekki hægt“ sagði hann og gekkst inn á rökfærslu Trumps frá Grænlandi.

RÚV sagði okkur það alla síðustu viku í æsistíl að í Davos hafi komið fram mikill „klofningur“ yfir Atlantshafið í bandalaginu sem kennt er við hafið. Það er þó lygi og blekking. Bandalag þetta er nefnilega ekki samband eiginlegra bandamanna heldur samband herrans og undirsátans. Það sem fram fór í Davos var staðfesting á valdahlutföllum í Vesturblokkinni. Orðræða „Evrópu“ og sjálfstæðistilburðir Evrópu voru leikhús. Gerðir „Evrópu“ staðfesta hins vegar að hún beygir sig og undirgengst áfram sama jarðarmen. Það kostar m.a. það að fórna þarf peðum og smámennum.

Á endanum hlýða hinir undirsettu, evrópsku bandamenn, hlýða og fylkja liði með yfirgangsmanninum og sameinast gegn óvinunum hans, Rússlandi og Kína, m.a. á Norðurslóðum. Og þeir þurfa að hervæðast sem allra mest. Það er auðvitað aðalatriðið. „Klofningurinn“ sem fjölmiðlar blása upp hafði hins vegar byggst á misskilningi.