Assata, sem var lifandi vitnisburður um möguleikann á andspyrnu, sýndi hugrekki ekki aðeins til að hugsa um breytingar heldur einnig til að berjast fyrir nýjum heimi.

Fréttin af andláti Assötu Shakur í Havana á Kúbu þann 26. september vakti djúpa tilfinningu um sameiginlegan missi meðal byltingarsinna og aðgerðasinna um allan heim. Stuttu síðar, á samkomu í New York, sagði utanríkisráðherra Kúbu, Bruno Rodriguez Parrilla, einfaldlega: „Við gerðum skyldu okkar.“ Þessi auðmjúka yfirlýsing lýsti fjórum áratugum óhagganlegrar skuldbindingar kúbverska ríkisins til að vernda einn af mest eftirsóttu byltingarsinnum Bandaríkjanna og leyfa henni að lifa lífi sínu sem frjáls kona. Staðföst afstaða Kúbu, þrátt fyrir mikinn þrýsting og ógnir, undirstrikar grundvallarsannleik: meginreglur þjóðar birtast ekki aðeins í orðum hennar, heldur einnig í fólkinu sem hún kýs að vernda.

Líf baráttu og pólitískrar vakningar

Assata fæddist sem JoAnne Chesimard þann 16. júlí 1947 í New York borg og líf hennar endurspeglaði ólgusama veruleika þess að vera svört kona í Bandaríkjunum. Hún ólst upp á hátindi borgararéttindahreyfingarinnar, „Black Power“, og hreyfingarinnar gegn stríði, tímabil sem mótaði pólitíska meðvitund hennar og ótal ungmenna um allt land. Hún gekk fyrst í Borough of Manhattan Community College og skipti síðan yfir í City College of New York, þar sem hún varð öflug rödd í nemendabaráttunni og lykilskipuleggjandi. Ferðalag hennar leiddi hana til liðs við Svörtu pardusana (Black Panther Party, BPP) í Harlem, samtök sem brátt skildu eftir sig djúp spor í baráttunni fyrir frelsisbaráttu svartra. Þó að fjölmiðlar hafi oft lýst BPP sem ofbeldisfullu glæpagengi, þekktu Assata og aðrir það sem mikilvæg samfélagsleg samtök, sem buðu upp á ókeypis morgunmat fyrir börn, buðu upp á heilsugæslustöðvar, lögðu áherslu á sjálfsvörn gegn ofbeldi lögreglu og virkjuðu svarta samfélagið til pólitískrar baráttu.

Assata og margir aðrir í New York-deild BPP gengu síðar til liðs við Black Liberation Army (BLA). Þessi leynilegu samtök uxu upp úr herskáum armi hreyfingarinnar. Þau töluðu fyrir vopnaðri baráttu gegn bandarískum stjórnvöldum og litu á það sem lögmæta leið til að takast á við innviði hvítra yfirráða og kynþáttafordóma í kjarna bandarísks samfélags og ná fram frelsi fyrir svart fólk. Þessi breyting var einnig bein viðbrögð við þeirri grimmu kúgun sem Svörtu pardusarnir urðu fyrir af hálfu bandarískra stjórnvalda, sem reyndu að leysa upp og eyðileggja svört og vinstrisinnuð samtök. Ótal leiðtogar Svörtu pardusanna, eins og Fred Hampton, voru myrtir, en margir aðrir voru ranglega sakfelldir á grundvelli falskra ásakana og haldið sem pólitískum föngum í áratugi.

Kúgun bandarískra stjórnvalda á frelsishreyfingu svartra takmarkaðist ekki við handtökur og opinber réttarhöld. Mun slóttugri herferð, gagnnjósnaáætlun FBI (COINTELPRO), starfaði í skugganum, óþekkt almenningi og aðgerðasinnum sem hún beindist að. Frá miðjum fimmta áratugnum til snemma á áttunda áratugnum var COINTELPRO beitt kerfisbundið til að „afhjúpa, trufla, afvegaleiða, vanvirða eða á annan hátt óvirkja“ stjórnmálasamtök sem talin voru ógn við þjóðaröryggi, þar sem Svörtu pardusarnir (BPP) og aðrir svartir byltingarhópar voru aðal skotmörkin.

FBI, undir stjórn J. Edgar Hoover, leit á þessar hreyfingar sem alvarlega innri ógn. Áætlunin notaði fjölbreytt úrval aðferða, allt frá sálfræðilegum hernaði til beins ofbeldis. FBI fulltrúar sendu nafnlaus bréf til að kynda undir vantrausti og samkeppni milli leiðtoga og samtaka, sem oft leiddi til innri klofnings og stundum ofbeldis. FBI notaði einnig uppljóstrara til að smeygja sér inn í hópa, dreifa rangfærslum og kynda undir átökum við lögregluna. Markmiðið var að leysa þessar hreyfingar upp innan frá, án þess að þurfa nokkurn tíma að viðurkenna hlutverk stjórnvalda.

Tilvist COINTELPRO var vel varðveitt leyndarmál þar til 8. mars 1971, þegar hópur aðgerðasinna sem kölluðu sig Rannsóknarnefnd borgaranna til að rannsaka FBI braust inn í lítið útibú stofnunarinnar í Media í Pennsylvaníu fylki. Þeir stálu hundruðum skjala og eftir að hafa farið vandlega yfir þau afhentu skjölin fjölmiðlum. Þessi skjöl veittu óyggjandi sönnun fyrir ólöglegri starfsemi FBI gegn innlendum stjórnmálahópum. Uppljóstrunin leiddi til reiði almennings, yfirheyrslna öldungadeildarinnar undir forystu Franks Church og betri skilnings á því hversu langt stjórnvöld myndu ganga til að bæla niður hvers konar andóf.

Óréttlát réttarhöld og djarfur flótti

Þann 2. maí 1973 var Assata stöðvuð á New Jersey Turnpike hraðbrautinni ásamt tveimur öðrum BLA-meðlimum. Skotbardagi braust út sem leiddi til dauða lögreglumanns frá New Jersey og eins félaga hennar, Zayd Malik Shakur. Assata sjálf var skotin og særð alvarlega. Í kjölfarið fóru fram umtöluð réttarhöld sem víða voru fordæmd sem pólitískar nornaveiðar. Assata var ákærð fyrir morð, þrátt fyrir að hafa verið skotin í bakið með hendur uppi. Sönnunargögnin gegn henni voru fremur veigalítil og óljós, þar sem réttarmeinafræðingar báru vitni um að skotsárin hefðu gert það líkamlega ómögulegt fyrir hana að hafa skotið úr byssu.

Þrátt fyrir skort á trúverðugum sönnunargögnum var hún sakfelld árið 1977. Í kerfi sem var hannað til að berja niður andóf og glæpkenna svart fólk var sakfelling hennar sjálfgefin. „Ég er 20. aldar flóttaþræll“ sagði hún eins og frægt  varð. „Vegna þess að réttarkerfið í Bandaríkjunum er grimmt, rasískt og óréttlátt. Og ég sá enga von um sanngjörn réttarhöld.“

Eftir tveggja ára fangelsisvist, þann 2. nóvember 1979, tókst henni á goðsagnakenndan hátt að flýja með aðstoð BLA-félaga. Sú frelsun var ekki bara fyrir hana heldur öflugt tákn fyrir hreyfinguna.

Kúbverski griðastaðurinn og hræsni Bandaríkjanna

Eftir djarfan flótta lagði Assata Shakur leið sína til Kúbu, þar sem hún fékk pólitískt hæli árið 1984. Fyrir bandarísk stjórnvöld var þetta mikil hneysa. Þrýstingurinn á Kúbu til að senda hana til baka hófst næstum samstundis og hætti aldrei. Herferðin gegn henni var ekki aðeins eltingarleikur við flóttamann; hún var tilraun til að skapa fordæmi úr þekktum byltingarsinns og refsa Kúbu fyrir samstöðu sína með henni.

Bandarísk stjórnvöld reyndu ítrekað að gera ákvörðun Kúbu um að veita henni hæli refsiverða með því að stimpla landið sem „ríki sem styður hryðjuverk“. Verðlaunin sem sett voru til höfuðs Assötu voru stöðug áminning um þessa herferð. Árið 2005 voru verðlaunin 1 milljón Bandaríkjadala, upphæð sem hélst í hendur við tímabil aukins fjandskapar og endurnýjaðrar ógnar frá Bush-stjórninni gegn Kúbu. Árið 2013 færði FBI, undir stjórn Obama, hana á lista yfir eftirlýsta hryðjuverkamenn, skilgreining sem annars er frátekin fyrir leiðtoga al-Kaída og ISIS, og hækkaði verðlaunin í 2 milljónir Bandaríkjadala. Þessi fordæmalausa aðgerð átti að skrímslavæða hana og réttlæta frekari aðgerðir gegn henni, þar á meðal tilraunir til að handtaka hana „lifandi eða dauða“. Notkun auglýsingaskilta, sérstaklega í New Jersey, var herferð sem ætlað var að sverta almenningsálitið á henni og Kúbu.

Kúbverskir embættismenn vörðu ákvörðun sína stöðugt og af krafti. Fidel Castro kallaði hana „sannan pólitíska fanga“ sem væri „fórnarlamb grimmrar kúgunar gegn hreyfingu svartra.“ Að hans mati var tilraun Bandaríkjanna til að sýna hana sem hryðjuverkamann „óréttlæti, grimmd, fullkomin lygi.“ Sem stuðningsyfirlýsing við áframhaldandi andóf hafa aðrir embættismenn og venjulegt fólk á Kúbu endurómað þessa skoðun og litið á hana sem heiðursgest og systur í baráttunni. Fyrir Kúbu hafði það að veita Assötu hæli ekki bara stjórnmálalegt vægi heldur var prinsipmál, vitnisburður um andheimsvaldasinnuð og andrasísk viðhorf.

Hryðjuverkamennirnir í næsta húsi: Luis Posada Carriles og Orlando Bosch

Þráhyggja bandarískra stjórnvalda gagnvart Assötu Shakur kemur skýrt fram í samanburði við meðferð þeirra á Luis Posada Carriles og Orlando Bosch Ávila, tveimur af alræmdustu hryðjuverkamönnum gegn Kúbu. Báðir mennirnir voru kúbverskir útlagar sem voru fjármagnaðir og þjálfaðir af CIA til að hrinda í framkvæmd ofbeldisherferð gegn kúbversku byltingunni.

Alræmdasta afbrot þeirra var sprengjuárás á flugvélina Cubana de Aviación 455 í október 1976. Farþegavélin sprakk í miðju flugi skömmu eftir flugtak frá Barbados á leið til Jamaíka og drap alla 73 um borð, þar á meðal allt kúbverska landsliðið í skylmingum. Bæði Posada Carriles og Bosch voru handteknir í Venesúela fyrir glæpinn. Þeir voru þó að lokum látnir lausir og rötuðu báðir aftur til Bandaríkjanna.

Posada Carriles, fyrrum útsendari CIA sem þjálfaður var í skemmdarverkum, sprengiefnum og skæruhernaði, var beintengdur sprengjuárásunum og öðrum hryðjuverkaárásum víðs vegar um Rómönsku Ameríku. Þrátt fyrir yfirþyrmandi sannanir og játningar hans í viðtali við New York Times árið 1998, neitaði bandaríska ríkisstjórnin að framselja hann til Kúbu eða Venesúela. Árið 2005 var hann handtekinn í Bandaríkjunum fyrir að koma ólöglega til landsins en var síðar látinn laus vegna tæknilegra atriða.

Á sama hátt var Orlando Bosch, sem var handtekinn og fangelsaður í stuttan tíma í Bandaríkjunum fyrir bazooka-árás á pólskt flutningaskip í Miami, síðar leyft að snúa aftur til Bandaríkjanna eftir samræmda þrýstiherferð þekktra kúbansk-amerískra stjórnmálamanna. Dómsmálaráðuneyti Bandaríkjanna lýsti honum opinberlega sem hryðjuverkamanni, en George H.W. Bush forseti náðaði hann.

Meðferðin á Assötu Shakur annars vegar og þessum tveimur hryðjuverkamönnum hins vegar segir margt um áherslur bandarískra stjórnvalda. Á meðan stjórnvöld hundeltu svarta byltingarkonu í áratugi, veittu þau mönnum athvarf sem bókstaflega frömdu fjöldamorð gegn á kúbverskum borgurum. Þessi djúpstæða hræsni afhjúpar skýran tvískinnung: andóf heima fyrir er stimplað sem hryðjuverk, en ofbeldi gegn erlendum óvinum er talið réttlætanlegur pólitískur verknaður. Þetta undirstrikar pólitískt eðli ofsóknanna gegn Assötu og tvískinnung bandaríska réttarkerfisins. Það tyggir henni sess sem tákn um andpyrnu gegn djúpstæðu samfélagslegu óréttlæti. Samtímis og fram á þennan dag er Kúba enn  á lista yfir ríki sem styðja hryðjuverk.

Kyndill fyrir komandi kynslóðir

Flótti og útlegð Assötu Shakur var ekki aðeins líkamlegur flótti frá óréttlátu og ofbeldisfullu kerfi; þetta var pólitísk og hugmyndafræðileg athöfn. Óhagganleg trú hennar á sósíalíska framtíð, heim lausan við arðránsöfl kapítalisma, heimsvaldastefnu og kynþáttafordóma, var það sem gerði hana að alvarlegri ógn við bandaríska valdakerfið. Sýn hennar  fól í sér grundvallar endurskipulagningu samfélagsins, framtíðarsýn sem véfengdi með beinum hætti þann grunn sem bandarískt vald byggir á. Þess vegna var vera hennar á hinni sósíalísku Kúbu ekki tilviljun heldur djúpstæð og táknræn athöfn samstöðu. Fyrir milljónir ungmenna sem hafa uppgötvað sögu hennar, hvort sem er í gegnum öfluga sjálfsævisögu hennar eða einföld veggspjöld sem segja „Assata er velkomin hér“, er hún meira en aðeins söguleg persóna. Hún var lifandi vitnisburður um möguleikann á andspyrnu. Hún hafði innra með sér hugrekki ekki aðeins til að hugsa um breytingar heldur til að berjast fyrir algjörlega nýjum heimi. Orð hennar, „Ég held að það sé ekki nokkur leið að vera byltingarsinni án þess að hafa sósíalíska framtíðarsýn,“ þjóna sem leiðarljós og staðfesta að baráttan fyrir frelsun svartra er óaðskiljanlega tengd alþjóðlegri baráttunni fyrir heimi án viðskiptabanna, refsiaðgerða,  þjóðarmorða og bandarískrar heimsvaldastefnu. Arfleifð hennar er öflug áminning um að raunverulegt frelsi krefst þess að við rífum niður hið gamla og byggjum eitthvað nýtt, saman.

Manolo De Los Santos er framkvæmdastjóri The People’s Forum og rannsóknarmaður hjá Tricontinental: Institute for Social Research. Skrif hans birtast reglulega í Monthly Review, Peoples Dispatch, CounterPunch, La Jornada og öðrum framsæknum fjölmiðlum.  Þýðing: Andri Sigurðsson.

A fugitive’s freedom: Assata Shakur’s exile in Cuba