Þann 31. desember árið 1600 hlaut breska Austur-Indíafélagið (East India Company) konunglegt leyfisbréf (royal charter) þar sem félaginu var veittur einkaréttur á enskri verslun austan við Góðravonarhöfða. Leyfisbréfið var gefið út af Elísabetu fyrstu Englandsdrottningu og með þessu var félagið stofnað, undir hinu formlega nafni „The Governor and Company of Merchants of London trading into the East Indies“. Með þessu var lagður kerfislegur grunnur af því sem síðar þróaðist í breskt nýlenduvald í Suður Asíu.

Austur Indíafélagið var þar með fyrsta „Corporation“ sögunnar. Þetta er hér haft á ensku því, merkilegt nokk, er ekki til neitt almennilegt íslenskt heiti yfir þetta hugtak, nema ef til vill „lögpersóna“, eins og gert er í íslensku-ensku orðasafni, eða „lögaðili“, sem þó nær yfir fleiri fyrirbæri. Corporation er, samkvæmt lagalegum skilningi, lögaðili sem getur átt eignir, gert samninga, stefnt og verið stefnt, óháð þeim einstaklingum sem eiga eða stýra honum. Skilgreiningin í íslenskri nútímaorðabók er „Lögaðili – stofnun, félag, fyrirtæki eða annar ópersónulegur aðili sem á réttindi, ber skyldur og getur gert löggerninga“.

Það voru slíkar lögpersónur, ekki ríkið, sem lagði undir sig hverja siðmenninguna á fætur annarri í Suður og Austur Asíu, og varð fyrirmyndin af því sem koma skyldi. Þetta var breskur imperíalismi, en það voru fyrirtækin sem notuðu ríkið, ekki öfugt.

Heimsyfirráð auðhringanna

Þetta var einungis upphafið af ægivaldi stórfyrirtækjanna/lögaðilanna á málefnum heimsins. Í kjölfar hins breska Austur-Indíafélags urðu til hin hollensku og frönsku Indíafélög; hið konunglega afríska-félag sem lagði grunninn af nýlenduvæðingu Afríku; Hudson Bay félagið sem lagði undir sig Norður Ameríku á átjándu öld. Á nítjándu öldu komu fram lögpersónur á borð við De Beers fyrir demantaviðskipti í Suður Afríku, og hið alræmda Bandaríska „United Fruit Company“.

Standard Oil,  BP, IT&T, Shell, ExxonMobil, BlackRock, Amazon og fleiri fyrirtæki gera nú hið sama. Þau stunda rán á auðlindum og auðæfum heimsins, og nota til þess ríkin, ekki öfugt. Þau starfa utan við lýðræðið, við kjósum ekki stjórnina hjá þessum ofur-valdamiklu lögaðilum, þrátt fyrir að þau eigi og stjórni bróðurpartinum af því sem við framleiðum með vinnu okkar.

Þess vegna er það svo að það er ekki nákvæmt að notast við heiti ríkja til að gagnrýna og skilja aðgerðir sem í raun eru ákveðnar og skipulagðar af þessum lögaðilum. Það eru einungis allra sterkustu ríkisstofnanir heimsins á borð við Leyniþjónustur Ísraels og Bandaríkjanna, stofnanir sem sjálfar starfa utan við þingræðið, sem hafa viðlíka vald og lögpersónurnar.

Mikilvægustu ákvarðanirnar á heimsvísu eru teknar á stjórnarfundum í þessum fyrirtækjum. Við fáum ekki afrit af fundargerðunum, og fáum ekki að taka á neinn hátt þátt í stefnumótun. Þessi risafyrirtæki senda hinsvegar erindreka sína reglulega í samráðsfundi á heimsvísu; á fundum á borð við Davos og Trilateral Commision, til þess að ákvarða stefnu heimsins. Það sem við fáum eru stjórnmálamenn sem hafa hvorki vit né bolmagn til þess að hafa raunveruleg áhrif á gang mála. Best fyrir fyrirtækin er að athygli okkar beinist að „vinstri“ eða „hægri“ hluta þeirrar leiksýningar.

Frá Guatemala til Venezúela

Hugtakið „Bananalýðveldi“ kom til í kjölfar þess að áðurnefnd lögpersóna, „United Fruit Company“ stóð beinlínis fyrir stjórnarskiptaaðgerðum í mið Ameríku. Frægasta dæmið var stjórnarskiptaðgerðin/valdaránið í Gvatemala á sjötta áratug síðustu aldar. Árið 1951 kusu íbúar Gvatemala Jacobo Árbenz sem forseta landsins. United Fruit átti þá gríðarmiklar eignir í landinu, átti um 550 þúsund hektara af landi, en mest af þessu var ekki nýtt, hafði stjórn yfir helstu höfn landsins og lestakerfi, átti auk þess að ráða yfir viðskiptum með ávexti, þar sem bananar trónuðu á toppnum. Þeir nutu mikilla skattaívilnana og lágrar leigu á fasteignum.

Ný ríkisstjórn undir forystu Árbenz fékk þá dæmalausu glóru í höfuðið að eitthvað af auðlindum landsins ætti að nýtast alþýðunni. Hún samþykkti lög sem heimiluðu ríkinu að þjóðnýta landsvæði og fasteignir sem lágu ónotuð og færa fátækum bændum það til nýtingar. Auk þess var rætt um nokkuð hófsamar réttarbætur fyrir verkafólk, sem fékk afar lítið borgað í landinu. Ríkisstjórnin bauð United Fruit skaðabætur fyrir mögulegan tekjumissi sem þessar aðgerðir gætu ollið.

United Fruit brást ókvæða við þessari ósvífni, sem stjórnendur samsteypunnar kölluðu hreinan kommúnisma. Af þeim sökum hófu þeir öflugan lobbýisma í Washington. Þeir áttu nokkra þingmenn (þ.e. þeir voru hluthafar í fyrirtækinu og fengu greiðslur frá þeim) sem hægt var að nota til að sannfæra Bandaríkjaþing um að af nýrri ríkisstjórn Gvatemala stæði mikil hætta. Samþykkt var að fara í stjórnarskiptaaðgerðir, sem báru nafnið PBSuccess. Aðgerðin, sem var undir handleiðslu leyniþjónustunnar heppnaðist vel. Árbeniz var steypt af stóli árið 1954 og í hans stað var sett herstjórn sem fjarlægði allar hugmyndir um þjóðnýtingu og kom aftur á fót þægilegum ívilnunum fyrir United Fruit.

Í kjölfar þessarar velheppnuðu stjórnarskiptaaðgerðar var erfitt fyrir stjórnmálamenn og flokka sem vildu koma á fót kjarabótum fyrir alþýðuna að halda völdum í Rómönsku Ameríku. Næsta svipaða aðgerð, sem stórfyrirtæki stóðu á bakvið misheppnaðist reyndar. Það var hin svokallaða „Bay of Pigs“ innrás í Kúbu 1961. Næst í röðinni var Brasilía, en þegar ný ríkisstjórn undir forystu João Goulart reyndi að koma á fót slíkum aðgerðum sneru bandarísk fyrirtæki í fjárfestingar-, orku- og framleiðslubransanum höndum saman og sannfærðu bandaríska stjórnmálamenn um að fjármagna og styðja stjórnarskiptaaðgerð. Valdaránið sem kom í kjölfarið leiddi til fasískrar herstjórnar sem varði í 21 ár.

Eftir þetta var haldið til Bólivíu, þar sem ríkisstjórn Juan José Torres hótaði kjarabótum fyrir verkafólk og nýtingu auðlinda í þágu almennings. Þeirri stjórn var steypt af stóli og fasistastjórn komið á, eftir lobbíisma stórfyrirtækja.

Næst í röðinni var Chile. Lögaðilar á borð við ITT, Anaconda Copper, notuðu fé sitt og tengsl til að hjálpa fasistum, undir stjórn Pinochets, að myrða Salvador Allende og koma á fót fasistastjórn. Chile var svo notað til að prufukeyra nýfrjálshyggjuna. Næst í röðinni var Argentína, en fasistastjórn var komið þar á fót 1976.

Jamaica lenti í klóm risafyrirtækja þegar Michael Manley fór að tala um lýðræðislegan sósíalisma. Alþýða Níkaragva hefur þurft að berjast við fasista frá því að stjórn Sandinista náði kosningum á níunda áratugnum. Fasistar, með dyggri aðstoð bandarískra yfirvalda og stórfyrirtækja, hafa haldið uppi hernaði gegn alþýðunni, þá með svokölluðm kontraskæruliðum, til að berja niður Sandinista. Samtímis hafa Bandaríkin haft Nikaragva í viðskiptabanni frá 1985.

Athyglisvert valdarán, skipulagt af stórfyrirtækjum og framkvæmt af bandarískum hermönnum og innlendum fasistum, átti sér stað í Panama árið 1989. Eftir mikla áróðursherferð og efnhagsþvinganir réðust bandarískir hermenn í höfuðborg landsins og handsömuðu (rændu) forseta landsins, Manuel Noriega. Honum var flogið til Bandaríkjanna, þar sem hann var fangelsaður fyrir undarlegar sakir, á meðan stjórn sem var hliðholl stórfyrirtækjum og Bandaríkjamönnum var komið á.

Svona hefur sagan verið í Rómönsku Ameríku.

Venesúela: næst í röðinni?

Árið 1998 náði byltingarsinnaður herforingi af indjánaættum, Hugo Chávez, kosningum. Venesúela var áður frægt fyrir gríðarmikinn mun á kjörum hinna ríku og hinna fátæku. Hinir ríku lifðu miklu lúxuslífi, en fátækir: Verkafólk, frumbyggjar, bændur o.s.frv. voru með mjög léleg lífskjör. Á milli 60 og 70 prósent íbúa Venesúela lifðu undir fátækramörkum, og ofurfátækt (extreme poverty) var á uppleið við miðbik tíunda áratugarins. Hátt hlutfall var af barnadauða, sérstaklega í fátækrarhverfunum (barrios), sem og í dreifbýli. Það voru einkum hinir fátæku og undirokuðu, sem kusu Chavez og hina sósíalísku stefnu, Bólivarismann.

Stefnan sem tekin var snerist um að bæta hag alþýðunnar. Það vakti fyrirsjáanlega bræði risafyrirtækjanna. Olían var þjóðnýtt, olíuhringar voru reknir heim; fátækt fólk fékk aukið vald í formi hverfisráða og samvinnureksturs fyrirtækja og svo mætti lengi telja (sjá nánar hér og hér).

Það sem auðvaldið í landinu var allt annað. Frú Maria Corina Machado lýsti því best nú á dögunum, er hún útlistaði hvað Venesúela gæti boðið upp á næði auðvaldsarmurinn aftur völdum:

„Venesúela býður upp á „óendanlega möguleika. Og við ætlum að opna markaði. Við ætlum að reka ríkisstjórnina úr olíugeiranum. Við ætlum að einkavæða allan iðnað okkar. Venesúela hefur gríðarlegar auðlindir, olíu, gas, steinefni, land, tækni, og eins og þú sagðir áður, höfum við hernaðarlega mikilvæga staðsetningu, þú veist, nokkurra klukkustunda fjarlægð frá Bandaríkjunum. Svo við ætlum að gera þetta rétt. Við vitum hvað við þurfum að gera. Og bandarísk fyrirtæki eru í, þú veist, ofur-hernaðarlegri stöðu til að fjárfesta. Þetta land, Venesúela, verður bjartasta tækifærið til fjárfestingar fyrir bandarísk fyrirtæki..“ (sjá nánar hér).

Hér á Neistum eru þónokkrar greinar um hvað gerðist í Venesúela eftir árið 1998, og verður það ekki endurtekið hér. En það sem hér verður lögð áhersla á er þetta. Að minnsta kosti fimm tilraunir hafa verið gerðar til svipaðra stjórnarskipta í Venesúela og voru gerðar annars staðar í Rómönsku Ameríku. Árið 2002 var forsetanum rænt og herstjórn náði völdum í 48 tíma þangað til almenningur, og hermenn sem voru hliðhollir bólivarísku byltingunni, óhlýðnuðust fyrirmælum herforingjanna. Aðgerðin var skipulögð af bandarísku leyniþjónustunni.

Þrátt fyrir að valdaránið hafi mistekist voru menn ekki af baki dottnir, og næstu mánuði reyndu hinir ofurríku að lama efnahag landsins með því að hindra ríkisolíufyrirtækið, PDSVA að starfa á eðlilegan hátt. Allt kom fyrir ekki og ríkisstjórnin hélt völdum. Í kosningu eftir kosningu unnu sósíalistar, og Chavez. Innlendir og erlendir kapítalistar unnu þó hörðum höndum við að veikja þessa stjórn og árið 2005 hófust fyrstu stóru efnahagsþvinganirnar geng landinu. Þær voru undir yfirskyni „stríðsins gegn eiturlyfjum“.

Árið 2014 voru viðskiptaþvinganirnar hertar, nú undir yfirskyni „mannréttinda og borgaralegs samfélags“ í stjórnartíð Obama. Ýmsar eignir voru frystar og vegabréf frá Venesúela voru ekki tekin gild. Árið 2017 hófust gríðarharðar efnahagsaðgerðir gegn Venesúela með nýjum Bandaríkjaforseta, Donald Trump. Í þeim aðgerðum var hald lagt á eignir tengdar ríkinu, m.a. gullforða landsins, og allt gert til að hindra að Vensúela gæti selt olíu á heimsmarkaðinn. Komið var í veg fyrir kaup ríkishlutabréfa og ríkjum refsað sem stunduðu viðskipti við Venesúela. Mjög öflugt og umfangsmikið áróðursstríð var sett af stað. Árið 2019 var ríkisolíufyrirtækið PDSVA, langmikilvægasta fyrirtæki Venesúela, sett undir harðar viðskiptaþvinganir. Sama ár var gerð stór tilraun til valdaráns, og var þá Juan Guaido att fram til að verða nýr forseti og forsetinn sem þá var, Nicolas Maduro, var kallaður einræðisherra og harðstjóri (án mikilla skýringa) á alþjóðavettvangi. Aftur misheppnaðist sú tilraun þar sem almenningur í Venesúela sem studdi stjórnina var miklu fjölmennari og öflugri en þeir sem studdu valdaræningjana. Fjöldi smærri tilrauna hafa verið gerðar til að ráða forsetann af dögum og stunda hryðjuverk til að veikja stjórnina. Allt hefur komið fyrir ekki.

Nú hefur Maduro og konu hans verið rænt, rétt eins og Noriega árið 1989. Eins og alltaf er ríkisstjórnin, sem studd er af fátæku, brúnu fólki, lituð sem „einræðis“stjórn, en stjórnarandstaða, sem er studd af hinum ríkari í landinu, og stórfyrirtækjunum, er lýst sem „lýðræðisöflum“.

Venesúela er einungis nýjasti kaflinn í langri sögu svipaðra valdaskiptaaðgerða. Á bakvið þær eru nú sem ætíð, lögpersónur án sálar. Og við erum að lepja upp þeirra hlið málsins.