Bandaríkin, ásamt Ísrael, hófu margboðað árásarstríð gegn Íran morguninn 28. febrúar. Stríð sem lengi hefur verið í undirbúningi.

Íranska þjóðin hefur átt í höggi við vestræna heimsvaldastefnu – einkum breska og bandaríska – frá því á 19 öld. Sú barátta harðnaði um 1950, en þá hófu Íranir að þjóðnýta olíuiðnað sinn, en lýðræðislega kjörnum stjórnvöldum var steypt 1953 að undirlagi Bandaríkja og Breta sem héldu síðan uppi leppkeisara sínum í landinu fram að byltingunni 1979. Bylting sú beindist fyrst og síðast  gegn þessu kúgunar-sambandi við Bandaríkin. Eftir byltinguna hefur Íran verið langtum sjálfstæðasta og óháðasta land í Miðausturöndum, auk þess að vera eina landið í gjörvöllum múslimaheimi sem  staðfastlega hefur stutt málstað og baráttu Palestínumanna. Gjaldið sem Íran má greiða fyrir það er linnulausar viðskiptaþvinganir og einangrun af hálfu Bandaríkjanna og bandamanna þeirra í Evrópu.

Bandaríkin hófu gríðarlega hernaðaruppbyggingu á svæðinu, byggðu yfir 100 herstöðvar umhverfis Íran á 20 ára tímabili, árin 1985-2005. Strategistarnir í Washington höfðu skilgreint hin orkuríku Miðausturlönd sem efnahags- og hernaðarlegt lykilsvæði. „Control oil and you control nations“, sagði heimsvaldarefurinn Kissinger. Og eftir fall Sovétríkja tóku Bandaríkin stefnu á FULL YFIRRÁÐ Í MIÐAUSTURLÖNDUM, í samráði við virkisstjórn sína í Ísrael. En langstærsti þröskuldurinn í vegi þeirra fullu yfirráða var og hefur verið – Íran.

Stefna Bandaríkjanna fyrir svæðið, og þar með gagnvart Íran, hefur verið föst og samfelld – alveg óháð því hvort forsetar voru frjálslyndir eða hægri menn: Reagan, Bush, Clinton, Obama, Biden, Trump. Skiptir engu. Heimsvaldahagsmunirnir ráða för,  hlutverk forsetanna er að þjóna þeim hagsmunum. Ekki seinna en 2003 var niðurneglt hvaða sjö ný stríð í og við Miðausturlönd þyrfti að heyja í þessu skyni (Írak, Sýrland, Líbanon, Líbía, Sómalía, Súdan og Íran) – og stríðin hafa komið, í seríu eins og perlur á snúru. Síðasta og dýrasta perlan er Íran. 

Einhverjir héldu að með kosningunum 2024 yrði kannski rof í stríðssamfellunni, enda bandaríska þjóðin langþreytt á styrjöldum án enda, og það hefði verið í samræmi við stærsta og hátíðlegasta kosningaloforð Donalds Trump. Það er erfitt að brjóta kosningaloforð sin rækilegar en þetta var brotið. Bandaríkin hafa gert loftárásir á níu lönd á þessum 13 mánuðum frá valdatöku Trumps – og utanríkisráðherra hans talar nú m.a.s. fjálglega fyrir afturhvarfi til klassískrar nýlendustefnu. Og „vald gefur rétt“. Skýrar en nokkru sinni stíga Bandaríkin fram sem heimsveldi stríðs og dauða.

Öllum þjóðarétti er hent út í hafsauga. Donald Trump ber ekki árásina undir Öryggisráðið, hvað þá  að fá samþykki þess – og brýtur með því alþjóðalög. Hann upplýsti ekki einu sinni bandaríska þingið um árásina í aðdraganda hennar – og braut með því eigin stjórnarskrá. Lagalegur grundvöllur undir stríðinu er sem sé enginn. Hin gjörræðislega ákvörðun er þeim mun verri þegar skoðanakannanir benda til að þjóðin sé að miklum meirihluta (3 af 4) andsnúin þessu stríði. Það sýnir að það sem eftir er af bandarísku lýðræðið er á ystu nöf.

Yfirskin og veruleiki

Það er aldeilis sláandi að tilefni/yfirvarp stríðsins núna er nánast alveg það sama og það var í fyrra stóra stríði Bandaríkjanna á svæðinu, gegn Írak árið 2003: að koma í veg fyrir þróun gjöreyðingarvopna! Raunar bergmálar stríðsyfirlýsing Trumps nú  hliðstæða ræðu George W Bush þá, eins og uppvakningur tali. Í fyrra sinnið reyndust gjöreyðingarvopnin hreinn „misskilningur“ eftir að innrásin var staðreynd og stjórninni steypt. Að þessu sinni sögðu Bandaríkin einhliða upp kjarnorkuvopnasamningnum (SÞ-samningur) við Íran árið 2018 – til að hafa frjálsar hendur – þó að hin alþjóðlega eftirlitsnefnd slægi því föstu að Íran hefði staðið við allar skuldbindingar. Tvívegis síðan féllust Íranir á nýjar samningaviðræður um kjarnorkuáætlun sína en viðræðurnar voru í bæði skiptin notaðar til launárásar á þá.

Stríðsvargarnir byrjuðu núna á að drepa Ali Khamenei, sem líklega var sterksta röddin í Íran gegn smíði og þróun kjarnorkuvopna, og sem samdi trúarlega lagatilskipun gegn slíku árið 2003. Af því má sjá að þetta stríð snýst ekki neitt um kjarnorkuógn frá Íran. Það snýst um valdaskipti „regime change operation“ í Íran – sem hefst á „afhöfðunarhöggi“ – og svæðisbundin yfirráð Bandarikjanna og Ísraels í Miðausturlöndum og Vestur-Asíu. Sem er liður í – og það er mikilvægt – baráttu um heimsyfirráð, varðveislu vestrænnar einpóla heimsskipanar: ef við náum ekki að berja Íran niður núna er hin einpóla heimsskipan í óviðbjarganlegu uppnámi!

Valdaskiptaaðgerðin fylgir uppskriftinni

Trump felur markmið sín blessunarlega lítið. Í stuttri stríðsyfirlýsingu á föstuadagsmorgun var hann berorður: stríðsmarkmið hans var valdaskipti, að velta stjórninni, eyða her og flota Írans, öllum hermönnum sem ekki leggja strax niður vopn. Svo ávarpaði hann almenna íranska þegna: „I say tonight that the hour of your freedom is at hand. Stay sheltered… When we are finished, take over your government. It will be yours to take.“ 

Það hefur fyrir löngu sýnt sig að vestrænar valdaskiptaaðgerðir fylgja uppskrift. Fyrir réttum mánuði síðan lýstum við á Neistum atburðarásinni í Íran eins og hún þá stóð, í greininni „Valdaskiptatilraun í Íran – drama í fjórum þáttum“  og vitnuðum í John Mearsheimer. Hann sagði m.a.:

Þetta er klassískt dæmi um valdaskiptaaðgerð sem er framkvæmd af Bandaríkjunum og Ísrael… Við sjáum í raun fjórþætta áætlun, og notkun bandaríska hersins er fjórði  og síðasti þáttur hennar. 

Viðtalið við Mearsheimer var tekið snemma í atburðarásinni, þ.e. 13. janúar. Það sem síðan hefur gerst hefur eingöngu staðfest að hér er farið eftir uppskriftabókinni.

Förum hratt yfir þættina í uppskriftabókinni: Fyrsti þátturinn er að „við“ [Bandaríkin] setjum viðskiptaþvinganir á land og rústum efnahag þess til að gera almenning í því landi óánægðan. Annar þáttur er að við ákveðum á einhverjum tímapunkti að við ætlum að kynda undir harðari fjöldamótmælum. Þriðja skrefið er að sannfæra almenning á Vesturlöndum um að Bandaríkin og Ísrael hafi hvergi komið nærri þessu, þetta sé raunveruleg uppreisn. Loks kemur fjórði þáttur þar sem Bandaríkin og Ísrael ráðast hernaðarlega á innviði, mikilvægar persónur í stjórnkerfi og lykilþætti samfélagsins. Skoðum svo sömu þætti í raunveruleikanum:

a.      Á fundi Alþjóðaefnahagsráðsins í Davos í janúar hrósaði bandaríski fjármálaráðherrann Scott Bessent sér af því að hafa síðan í fyrravor náð að koma fjárhag Írans á kné: „Trump forseti skipaði þá fjármálaráðuneytinu og OFAC-deild okkar [sem annast gjaldeyrisstýringu] að beita Íran hámarksþrýstingi og það virkaði. Í desember hrundi efnahagur þeirra… og þess vegna fór fólkið út á göturnar…“

b.      Þegar mótmælin höfðu staðið nokkra daga skipulögðu CIA og Mossad að færa hörku í leikinn og senda inn harðskeyttara lið útsendara, sem stjórnað var utanfrá gegnum Starlink samskiptakerfið  (í eigu Elon Musk). Hin CIA-tengdu „frjálsu félagasamtök“  National Endowment for Democracy (NED) milligengu þetta og samkvæmt orðum Damon Wilson, forseta NED í yfirheyrslu í bandaríska þinginu höfðu samtökin staðið fyrir dreifingu og notkun um 200 Starlink-viðtækja í Íran þegar óeirðirnar fóru fram. En bandaríska utanríkisráðuneyttið sendi raunar þúsundir slíkra tækja til Írans (skv. Wall Street Journal) en hluti þeirra var stöðvaður á landamærum. Ofbeldisfullar og blóðugar óeirðir stóðu í nokkra daga, en þá tókst Írönum að komast inn í og rjúfa skeytasendingarnar, óeirðirnar urðu þar með „sambandslausar“ og lognuðust fljótt út af.  

c.      Fjölmiðlafár mikið var þá þegar hafið í heimspressunni, með réttu „frásögnina“ sem sló því föstu að þarna færi fram raunveruleg „uppreisn fólksins“, tölur drepinna voru síðan margfaldaðar (30 þúsund algengasta talan), og t.d. fylgdi ESB dæmi Bandaríkjanna um að skilgreina Íranska byltingarvörðinn sem hryðjuverkasamtök. Fjölmiðlafárið átti auðvitað að auka óhamingju og óánægju almennings í Íran, en ennþá frekar átti það samt að byggja alþjóðlegan stuðning við næsta skref, hernaðaraðgerðirnar (að framleiða samþykki, „manufacturing consent“).

d.      Hernaðarárásin samanstendur af: e.t.v. „afhöfðunarhöggi“ sem greitt er ráðamönnum (decapitation strike), e.t.v. innrás, annars loftárásum (áður fyrr flotaáráir, oft nefndar fallbyssubáta-diplómatí) og í löndum íslams gjarnan beiting trúarlegra vígasveita og þannig staðgengla, líkt og í Íran, Líbíu, Sýrlandi, auk þess sem Bandaríkin  láta oft Ísrael annast skítverkin.

Hvernig hefur aðgerðin svo gengið?

Í stuttu máli: Fyrsti þáttur gekk vel. Refsiaðgerðirnar bíta írönsku þjóðina, og með orðum Bessents fjármálaráðherra, í Davos: „Hlutirnir eru að þróast þarna á mjög jákvæðan hátt.“ Annað skref gekk vel í fyrstu: friðsöm mótmæli breyttust í óeirðir með umtalsverðu ofbeldi. Þegar þær urðu „sambandslausar“ misstu þær hins vegar allan kraft. Stuðningsgöngur við íslamska lýðveldið í janúar voru margfalt fjölmennari en mótmælaaðgerðir.

Seinni skrefin tvö eru nú í gangi og útkoman óráðin en þau sýnast hreint ekki ganga vel. Sjálf hernaðaragerðin ætlar alls ekki að ganga eins og árásaraðilar reiknuðu með, ef frá er talin launmorðs-árásin á trúarleiðtogann Ali Khamenei, og nokkra aðra toppmenn. Tvo fyrstu sólarhringana skutu Bandaríkin á rúmlega þúsund skotmörk í Íran, m.a. sjúkrahús, skóla og íbúðahverfi, almenna flugvelli… Íranir svöruðu með því að ráðast á og skadda verulega 27 stærri bandarískar herstöðvar í flestum nágrannaríkum sínum í Miðausturlöndum, auk þess að skjóta skæðadrífu flugskeyta gegnum „járnhvelfingu“ Ísraels.

Samkvæmt Netanyahu átti þetta að verða „snögg og markviss aðgerð“. Trump sem boðaði í byrjun skjóta valdaskiptaagerð horfist væntanlega í augu við að hún tókst ekki, og hann talar nú um áætlun upp á „4-5 vikur“. En allt stefnir í að þetta verði langt stríð á öllu svæðinu Miðausturlönd. Og hér skilur milli feigs og ófeigs. Hvorki Ísrael né Bandaríkin eru tilbúin að heyja langt stríð. Íranir hins vegar skilgreina þetta sem tilvistarstríð fyrir landið og íslamska lýveldið, og eru búnir undir langt stríð.

Leikurinn kanna að virðast ójafn. En það sem Íran þarf að gera er að halda út. Ef það heldur nægilega lengi út mun það sigra.

Loks er það áróðurshliðin, að breiða út „réttu frásögnina“, til þess að byggja upp stemningu fyrir árás á landið. Hvernig gengur sú hlið málsins?

Næst upp næg stríðsstemning í Vestrinu?

Trump skoraði á almenning í Íran að yfirtaka stjórnina: „When we are finished, take over your government!“ sagði hann. Og strax á öðrum degi árásar fyllti fólkið götur í borgum Írans, tugþúsundir, hundruð þúsunda. Ekki var það þó til að fagna árásunum, heldur til að  syrgja hinn fallna leiðtoga og hrópa vígorð gegn árásarseggjunum.

Viðtökurnar við stríðinu á alþjóðavísu fylgja fyrirliggjandi bandalagslínum. Hinir örmu bandamenn Bandaríkjanna í öllum stríðum – Evrópuríki, Kanada, Ástralía – hafa lýst velþóknun á aðgerðum Trumps og Netanyahús, en fordæma gagnaðgerðir Írans. Einhver arabísk konungdæmi í Miðausturlöndum, helst Sádi Arabía, Sameinuðu furstadæmin (UAE) og Jórdanía, hafa fordæmt gagnaðgerðir Írana, án þess þó að fagna árásum varganna. Gróft á litið verður myndin: Vestrið á móti rest. Förum yfir nokkra grófa drætti.

A) Engin vestræn ríki hafa fordæmt hina löglausu árás á Íran (Spánn að vísu „hafnar“ henni, vantar aðeins upp á að „fordæma“). B) ESB nefnir ekki árásina á Íran en segir gagnaðgerðir Írana í nágrannalöndum „óafsakanlegar“. Kaja Kallas, utanríkismálastjóri, og Ursula von der Leyen framkvæmdastjóri segja Íran „skapa ógn við alþjóðlegt ögyggi“. C) Tríóið Keir Starmer, Emmanuel Macron og Friedrich Merz sendu frá sér sameiginlega yfirlýsingu. Hún var í sama tón: „Sir Keir Starmer, Emmanuel Macron og Friedrich Merz kölluðu eftir „svæðisbundnum stöðugleika“… um leið og þeir fordæmdu gagnaðgerðir Írans.“ Merz kanslari fagnaði árásum Ísraels á Íran í júní í fyrra og sagði að það væri „skítverk sem Ísrael vinnur fyrir okkur öll“ og um núverandi árásarstríð sagði hann á mánudaginn að „Íran ætti ekki að njóta verndar alþjóðalaga“. Þýska þjóðin hefur sem kunnugt er áður verið óheppin með kanslara.

D) Mark Rutte framkvæmdastjóri NATO reyndi að draga fram hina vestrænu samstöðu á mánudag: „Evrópuþjóðirnar, Kanada, Mark Carney, Bandaríkin, bandaríski forsetinn… Allir fyrir einn., einn fyrir alla, af því  allir styðja, hér í Evrópu, þá staðreynd að Khamenei er horfinn, kjarnorkugetan er horfin, áætlunum um langdrægu  flugskeytin hefur verið spillt – þau voru mikil ógn við Evrópu, Ísrael og allt svæðið.“ 

Hvað um Ísland? Eftir að fréttin barst, 1. mars, um  dauða Ali Khameini var Þorgerður Katrín spurð hvort alþjóðalögum hafi verið fylgt í aðgerðum Trumps og Netanyahús. Hún tjáði afstöðu Íslands svo: 

Það er ljóst að þeir segja að það hafi verið yfirvofandi hætta á ferð. Við hér á Íslandi og aðrar Evróuþjóðir, við höfum ekkert til að tjá okkur um það, annað en að þeir verða að gera ráð fyrir að þeir fylgi lögmætum reglum… Mitt mat er að þau hafi ekki verið efst á blaði í þessum aðgerðum. En á móti segi ég líka að það er ekki eftirsjá eftir klerkastjórninni.

Fagna ber efasemdum Þorgerðar Katrínar um að „lögmætum reglum“ sé fylgt. En hún fagnar falli klerkastjórnarinnar, rétt eins og hún væri þegar fallin. Henni hefur ekki enn orðið að þeirri ósk sinni. Ekki er sopið kálið, frú ráðherra, þó í ausuna sé komið!

Myndin yfir greininni er sótt á Cheerpost