Hótanir Trumps um úrsögn úr NATO

Donald Trump Bandaríkjaforseti sagðist í dymbilvikunni íhuga alvarlega að draga Bandaríkin úr NATO, sem væri pappírstígur eins og hann hefði lengi vitað. Sama dag sagði Marco Rubio utanríkisráðherra sömuleiðis að „við verðum að endurmeta tengslin við Atlantshafsbandalagið“ eftir Íranstríðið. Óánægja þeirra Trumps og Rubios með bandalagsríkin í NATO stafar fyrst og fremst af tregðu þeirra til að blanda sér beint í átökin í Íran.

Trump er hundfúll út í bandamennina. Það verður þó að taka það fram að NATO hefur enn ekki gagnrýnt forsetann fyrir Íranstríðið heldur raunar lýst skilmerkilega yfir fullum stuðningi við hann í því stríði. Mark Rutte aðalritari lýsti yfir: “Trump is doing this to make the whole world safe.”

Það er samt ekki nóg: Trump vill draga NATO, ekki síst Evrópuríkin, beinna inn í Íranstríð, sérstaklega láta þau senda flotastyrk inn í Hormuzsund til að opna það, aðgerð sem hann skiljanlega vill helst ekki senda eigin skip í. Þrýstingurinn sem hann beitir er að hóta því að yfirgefa Úkraínustríðið – og jafnvel yfirgefa NATO – ella. Almennt heimtar Trump meira framlag, meiri „give backs“, frá bandamönnunum vegna allrar þeirrar miklu „verndar“ sem hann býður þeim um alla veröld. Hótanirnar eru gamalkunnug óttastjórnun.

Ástæðan fyrir tregðu NATO-þjóða að senda flota inn í Hormuzsund eru auðskildar. Annars vegar að væri slíkt sjálfsmorðsleiðangur. Flotinn yrði skotinn í kaf. Og hins vegar það að Trump hefur ekki til þessa haft neitt sjáanlegt samráð við NATO um hernaðaraðgerðir gegn Íran, vill bara kalla til bandamenn þegar hann hefur komið sér í ógöngur. Af þeirri ástæðu segja Evrópuleiðtogar gjarna: „This is not our war“. Trump og Rubio hafa þá svörin á reiðum höndum: “Ukraine is not America’s war, and yet we’ve contributed more to that fight than any other country.”

Jæja. Í fyrsta lagi: Þetta er mikil reginfirra að segja „Ukraine is not America’s war“: Það voru Bandaríkin og enginn nema Bandaríkin sem stóðu á bak við valdarán í Úkraínu 2014, með því að steypa af stóli þáverandi stjórnvöldum, ná völdum yfir leyniþjónustu þeirra, ríkisstjórn, herstjórn, löggjafarvaldi og fjölmiðlum, og mana Úkraínu út í staðgengilsstríð.

Í öðru lagi: Hótanir Trumps um að „yfirgefa“ Úkraínustríðið og yfirgefa NATO helgast af því að Trump veit vel hver viðbrögð Evrópuelítunnar eru: Við skulum láta meira af hendi, við skulum leggja okkur meira fram, gera hvað sem er, allt nema sjálfsmorð, ef þú bara verður kyrr. Við viljum amerískt öryggi, Pax Americana. Amen.

Þorgerður Katrín hringir vestur um haf

Það er vel kunnugt að varnarsamningur Íslands við Bandaríkin frá 1951 er á allan hátt byggður á NATO-sáttmálanum frá 1949. Ef Bandaríkin láta verða af því að ganga úr NATO þá missir varnarsamningurinn gildi sitt um leið. Sömu leið hlýtur þá t.d. svokölluð Loftrýmisgæsla Atlantshafsbandalagsins að fara, sem samið var um við NATO 2007.

Eftir síðustu NATO-yfirlýsingar Trumps spurði Ríkisútvarpið Þorgerði Katrínu utanríkisráðherra eðlilega um viðbrögð við þeim. Ráðherrann reyndi að bera sig vel, og sagði m.a.:

„Við sjáum það á sögunni að það hafa ýmsar yfirlýsingar verið gefnar, en eftir stendur að NATO er sterkara sem aldrei fyrr.“ (Þorgerður Katrín í viðtali við Rúv).

Ambögulegt orðalagið breytir því ekki að hún tjáir bjartsýni. Þetta var 1. apríl. Það kom samt brátt í ljós að utanríkisráðherra var ekki eins rótt og hún lét. Daginn eftir, 2. apríl, hringdi hún vestur um haf. Hún náði símafundi  með varautanríkisráðherranum Christopher Landau. Eftir þann fund sagði á heimasíðu Stjórnarráðsins:  

Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra átti í dag símafund með Christopher Landau varautanríkisráðherra Bandaríkjanna…. Í því samhengi lagði ég aukinn þunga á að samstaða Atlantshafsbandalagins sé mikilvægari nú en nokkru sinni fyrr,“ segir Þorgerður Katrín.

Og Bandaríska utanríkisráðuneytið sagði á heimasíðu sinni um sama fund:

Leiðtogarnir tveir staðfestu hið langvarandi samvinnusamband landa sinna og tjáðu ósk um að styrkja það samstarf.

Samkvæmt hinum opinberu tilkynningum höfðu ráðherrarnir eitthvað rætt í símann hina „erfiðu stöðu í Mið-Austurlöndum“, en ekkert kom fram um að Þorgerður Katrín hefði gagnrýnt ólöglegu árásarstríðin þar. Slíkt gerir hún heldur ekki. Erindi hennar var að fá staðfest að þið ætlið ekki að „hætta að vera memm“, hætta að vernda okkur. Ég bið bara um eitt: Pax Americana.

****

Baksviðið: austursókn Bandaríkjanna og NATO

Bandaríkin hafa járn sín í eldi vítt um veröld. Sérstaklega frá lokum Kalda stríðs hafa þau fylgt heimsyfirráðatefnu. Sjá t.d. hér. Hugmyndin um bandaríska öryggið (Pax Americana) hefur síðan byggt á hugsuninni um að eitt, óskipt hnattrænt drottinvald tryggi frið („hegemonic peace“). Formlega var þessi stefna tekin upp með Wolfowitzkenningunni 1992. Öryggið fólst þá í því að þenja út vald þessa eina valdapóls yfir hnöttinn, fyrst og fremst með hjálp útþenslu NATO, „stríðs gegn hryðjuverkum“ m.m., og með því að hleypa aldrei hugsanlegum keppinautum upp á dekk. Einpóla skipan sem sagt.

Svo gerðist það eftir aldamótin að nýir valdapólar fóru samt að þróast og birtast á sviðinu: Fyrst og fremst Kína, síðan einnig Rússland eftir eymd og niðurlægingu Jeltsíntímans – og svo fleiri. Hnattveldið mikla, hegemóninn, gat ekki komið í veg fyrir slíka þróun í átt til „fjölpólunar“. Eftir stóð samt annar valkostur: að VIÐURKENNA EKKI þá þróun, og reyna að snúa henni við með valdi.

Að veikja Rússland varð forgangsmál. Bandarikin/CIA stýrðu valdaráni í Úkraínu 2014 (Bush forseti hafði áður þröngvað innlimun Úkraínu inn á verkefnaskrá NATO) og völdu nýja ríkisstjórn í Kiev, yfirtóku svo strax leyniþjónustu landsins og tóku að koma upp CIA herstöðvum við austurlandamærin, vopnuðu hægriöfgahópa til að ráðast á Donbas samhliða því að byggja stóran úkraínskan her eftir NATO forskrift. Eftir að  Rússar svöruðu með innrás í Donbas komu Bandaríkin, ásamt Bretum, í veg fyrir friðasamninga í upphafi stríðsins sem nærri voru í höfn (fóru fram í Istanbul). Bandaríkin hafa síðan lagt fram mikinn meirihluta vopnanna, skotfæranna, hernaðaráætlana og njósnaupplýsinga fyrir Úkraínuher. Að öllu þessu samanlögðu var Úkraína orðinn öflugur staðgengill Bandaríkjanna og NATO með það mikilsverða hlutverk, líka með hjálp efnahagslegra refsiaðgerða, að veikja Rússland.

Það er fáránlegur blekkingaleikur þegar Trump og Rubio segja að stríðið í Úkraínu sé „ekki bandarískt stríð”. Að Bandaríkin hafi gert allt þetta fyrir frelsi Úkraínu og fyrir Evrópu. Bandaríkin gerðu þetta fyrir eigin heimsyfirráðastefnu. Úkraínustríðið er meira bandarískt stríð en úkraínskt stríð.

Breytt veröld, breytt bandarísk hernaðaraðferð

Hins vegar tókst ekki samanlögðum refsiaðgerðum og staðgengilsstríði ekki að veikja Rússland svo mikið sem til stóð. Stríðið fór að ganga verr og verr fyrir Úkraínu. Og þróunin til „fjölpólunar” hefur ekki hægt neitt á sér, nema síður sé.  Það varð til þess að Bandaríkin breyttu um hernaðaraðferð, einkum með endurkomu Trumps í embætti. Stefnan er einkum sú að hnitmiða betur beitingu eigin herafla og krafta út frá breyttri stöðu heimsmála. Keppinautur og óvinur númer eitt er eftir sem áður Kína.

Bandaríkin geta ekki verið út um allt, en ætla samt ekki að gefa eftir sína heimsyfirráðastöðu. Trump og Rubio gerðu það að vísu í orði til að byrja með, en aldrei á borði. Mikilvæg lausn í því máli hefur verið útvistun verkefna til bandamanna. Það á við einkum um Úkrínustríðið, sem Bandaríkin reyna að losa sig við sem mest og útvista því til Evrópuríkja. Hegseth stríðsmálaráðherra talar mjög um nauðsyn þess að „deila byrðum“ í varnarmálum. Ennfremur segir hann að Evrópa verði að „standa á eigin fótum”. Og hann klykkir út með þessu: „Ukraine is not our war.”

Hlutverk Evrópu: hrópa úlfur úlfur!

Evrópsku bandamennirnir, í NATO og ESB, líta hlutina hins vegar ekki þessum sömu augum, og hafa aðra stefnu í málinu. Hin mikla öryggismála-barátta þeirra nú um stundir felst einmitt helst í því að hindra hvers konar bandarískan liðsflutning út úr Evrópu. Það gera þeir ANNARS VEGAR með því að blása upp ógnina miklu sem hinum vestræna heimi standi af Rússlandi og útþensluhneigð þess. Þeir segja Úkraína er Tékkóslóvakía 1939. Pútín er Hitler, allir samningar við hann eru friðkaupastefna (appeasement) dauðans. Hræðsluáróðurinn á auðvitað jafnframt að fylla almenning slíkum stríðsótta að hann gangist inn á vígvæðingarstefnuna.

HINS VEGAR reyna evrópsku bandamennirnir að halda í Bandaríkin með því með því að smjaðra fyrir þeim, gagnrýna þau ekki, taka undir með þeim, standa og falla með Bandaríkjunum hvar í heiminum sem er. Taka m.a.s. undir það að Evrópa skuli vera sjálfstæðari, þurfi að „stíga upp“, hún verði að vígvæðast meira. Þeir berja sér þá á brjóst um stund, en falla jafnan saman aftur, vælandi eftir bandarískri vernd.

Pax Americana skapar ekki lengur öryggi

Það er sú skelfilega hugsun sem Þorgerður Katrín leyfir sér líklega ekki að hugsa. En þannig er veruleikinn. Sú bandaríska stefna frá 10. áratug að nauðsynlega þyrfti að koma Austur-Evrópu inn í NATO veitir nú þeim löndum ekki aukið öryggi, þvert á móti. Það að gera Úkraínu að de facto NATO-ríki bakaði Úkraínu allt annað en öryggi, frekar tortímingu. Fyrir valdaránið 2014  átti Rússland í friðsamlegri sambúð við Úkraínu og gerði engar kröfur til hennar, ekki frekar en til annarra nágrannalanda í vesturátt. Hitler talaði á sínum tíma mikið um „Drang nach osten“ (fýsn/framrás til austurs) en Rússland sýndi fyrir 2014 aldrei neina „Drang nach westen“, gerði t.d. aldrei neinar landakröfur á Úkraínu. Ólögleg innrás Rússa í austur-Úkraínu er fyrst og síðast VIÐBRÖGÐ við Maidan-valdaráni og (de facto) innlimun Úkraínu í NATO sem áður var lýst – nokkuð sem Rússar skilgreina sem tilvistarógn – ekki útþenslustefna til vesturs.

Rússland sýndi t.d. Finnum enga ágengni, hvorki hernaðarlega né aðra, allt frá Seinni heimsstyrjöld. En innganga Finnlands í NATO og  opnun 15 bandarískra herstöðva í landinu getur hafa breytt því. Svo yfirgengilega heimskulegri hegðun hefur auðvitað vakið bæði áhuga og áhyggjur í Moskvu. Rússland hefur að vísu litla tilhneigingu til útþenslustefnu sem áður segir, en Rússar reka staðfasta landvarnarstefnu, sem getur orðið mjög harkaleg ef þeir telja tilefni til.

Hliðstæður: herstöðvanetið við Persaflóa og í Evrópu

Það „öryggi“ sem bandarískar herstöðvarnar veita hefur skyndilega orðið alveg glampandi ljóst við Persaflóa á undanförnum vikum. Bandarískar herstöðvar skipta þar tugum – eru raunar á annað hundrað ef allt er talið, og þeim var raðað kringum Íran á þeim tíma (eftir 1985) þegar Bandaríkin voru nær einráð í heimshlutanum, og heiminum öllum. Á meðan þeir byggðu upp olíudollarakerfið og fullkomnuðu Pax Americana. En nú eru þær herstöðvar flestar stórskaddaðar, óbyggilegar og lokaðar, og „verndarkerfi“ Bandaríkjanna við Persaflóa allt í uppnámi.

Bandaríska öryggið, Pax Americana, í Evrópu er í mjög mörgu HLIÐSTÆÐ bandaríska örygginu við Persaflóa. Öryggið byggði á hugsuninni að um eitt hnattrænt drottinvald tryggði frið (hegemonic peace). En það öryggi sem gilti að nokkru leyti á 10. áratug síðustu aldar var sem sé alveg bundið við og háð hinni einpóla skipan. Sú skipan er ekki fyrir hendi lengur. Öryggisleysið blasir þar við eftir að Bandaríkin og Ísrael réðust á Íran, land sem getur svarað fyrir sig.

Öryggið sem herverndin átti að skapa reyndist vera falskt,  herstöðvarnar reyndust vera „segulstöðvar“, segull fyrir flugskeyti og árásir. Sami sannleikur er líklegur til að koma í ljós í Evrópu ef haldið verður áfram að þrengja að híðisbirninum kjarnorkubúna og erta hann.