Undanfarna mánuði hafa verið væringar með ríkisstjórnum í Kiev og Varsjá. Forseti Póllands afturkallaði Orðu hvíta arnarins sem áður hafði verið veitt Zelenský. Zelenský svaraði fullum hálsi að enginn hafi rétt til að ákveða hvaða sögulegu hetjur Úkraínumenn megi hylla. Til að skilja þetta þarf að skoða baksvið.

Katjana Edwardsen

Við upphaf fyrri heimsstyrjaldar var Úkraína ekki til, og hafði aldrei verið til. Þess vegna er ekki alveg auðvelt að skilja grundvöllinn fyrir stofnun Úkraínu sem eigin lands eftir stríðið.

Reyndar hafði einu sinni verið til furstadæmi, Galisía–Volhynía. Það var gleypt af Póllandi, 1349. Galisía–Volhynía var upphaflega hluti af gamla Rús sem var sameinað í eitt ríki af Vladimír, sem einnig innleiddi kristindóminn í landið og ríkti frá 980 til 1015. Næstu tvær aldir var Rús blómstrandi stórveldi. En mongólaríkið Gullna hordan undirokaði það í meira en tvær aldir (frá 1237 til ca. 1480), og drap umtalsverðan hluta íbúanna. Aðeins hér og þar fékk einn og annar fursti leyfi til að stjórna takmörkuðum landsvæðum gegn því að greiða hernámsöflunum þunga skatta.

Við upphaf fyrri heimstyrjaldar var ekki heldur sjálfstætt Pólland til. En Pólland hafði um aldir verið stórveldi með glæstar hallir, kirkjur og endurreisnarbyggingar – þangað til Rússland, Prússland og Austurríki hreinlega skiptu því milli sín við lok átjándu aldar (til varnar Rússlandi má segja að samveldið Polland-Litháen hafði þá verið refsivöndur Póllands  um langt skeið, hélt t.d. Moskvu tvö heil ár í umsátri (1610-1612).

Þegar fyrra stríði lauk var pólsk þjóðarvitund gríðarsterk, bæði innan Póllands og utan, og hafði verið lengi. Ein af fáum jákvæðum afleiðingum stríðsins var endurkoma Póllands.

Borgin Lviv-Lemberg

Nú á dögum er Lviv stærsta borg Vestur-Úkraínu. Við upphaf fyrra stríðs hét bærinn Lemberg og hafði allt frá 1772 verið stjórnað af þýskumælandi stórveldi, Habsborgurum sem réðu Austurríki-Ungverjalandi. Miðað við austurrískt manntal frá 1910 höfðu þá 86% borgarinnar pólsku að móðurmáli. Aðeins 11% höfðu rúþensku sem móðurmál, en 28% íbúanna voru gyðingar (Wikipedia pr. 4/7/26).

Austur-Evrópa um 1900. Fyrir miðri mynd Volhynía, Galisía og borgin Lamberg (Lviv, á pólsku Lwów).

Þegar kom fram yfir aldamótin 1900 herjuðu „andans plágur“ á Rússaveldi. Ein var sú hugmynd að landamæri ríkja væru ekki ákvörðuð af guði og þjóðir hefðu heimtingu á sjálfstæði, m.a. undirokaðar þjóðir vestast í Rússaveldi svo sem Pólverjar og rúþenskumælandi verðandi Úkraínumenn. Sem að mestu tilheyrðu Rússaveldi en voru á snertifleti þess og evrópskra stórvelda. Í öðru lagi voru  „æsingamenn“ sem gengu um og sögðu að guð hefði ekki heldur ákveðið að meirihlutinn skyldi búa við sult og seyru og kulda. Stéttabarátta gerði sig gildandi og fór harðnandi. 

Pólitísk virkjun þjóðernis

Þegar Miðveldin voru farin að berjast við Rússa um yfirráðin í Volhyníu og nálægum svæðum tóku þau að styðja og virkja rúþenskumælandi/úkraínska þjóðernissinna með fjárstuðningi og bókaútgáfu með meiru, og söfnuðu þeim í heri sína í talsverðu magni til að berjast gegn Rússlandi (slíkt fellur undir það sem nefnt er „mobilization of ethnicity“). Fyrst til í þessu efni var tvíveldi keisarans í Vínarborg, en frá og með 1915 varð Þýskaland ekki minni gerandi í þeirri þjóðernisvirkjun (sjá nánar hér).

 Einn maður sem miðlægur var í baráttuni fyrir úkraínskri þjóðernisvitund var erkihertoginn Wilhelm Franz von Habsburg. Hann er raunar áhugaverð persóna og leikandi.

Wilhelm studdi hugmyndina um að leysa „úkraínska vandamalið“ með því að stofna stórhertogadæmi með sjálfstjórn innan habsborgska keisaradæmisins. Fyrirhugaða hertogadæmið átti að ná yfir Austur-Galisíu og Búkóvínu ásamt úkraínskum svæðum sem þá voru innan Rússaveldis, og varð að endurheimta. Wikipedia pr 2/7/26

Í borgara- og innrásarstríðinu í Rússlandi sem kom í kjölfar byltingarinnar, þar sem bæði Þjóðverjar og Tyrkir tóku mikinn þátt með innrásarher til að berjast við bolsévíka, stýrði Wilhelm erkihertogi 4000 manna herliði frá Galisíu.

Hersveitir hans hertóku lítið svæði nærri hinu sögulega Zaporozha Sich [kósakkasvæði] og styrktu hinn úkraínska málstað með ýmsum ráðstöfunum svo sem með því að ráða í ábyrgðarstöður út frá þjóðernalínum, hefja blaðautgáfu og skipuleggja menningarviðburði fyrir bændur. [sama heimild]

Að talsverðu leyti tókust aðgerðir Wilhelms vel. Víst er að það sem við nú þekkjum sem Úkraínu varð til á þessum tíma, fyrst sem Úkraínska alþýðulýðveldið frá janúar 1918, sósíalískt en var óháð Petrógrað, hét svo Úkraínskt ríki frá apríl 1918 og út árið, og endaði loks sem sambandsríki innan Sovétríkjanna.

En hin unga Úkraína var kraumandi nornaketill. Í apríl 1918 framkvæmdu þýsku hersveitirnar sem héldu sig í landinu samkvæmt Brest-Litovsk samningnum valdarán gegn Úkraínska alþýðulýðveldinu og útnefndu Skoropadsky nokkurn sem „höfuðsmann“ (hetman) í Úkraínu.

Ég held að erfitt sé að ímynda sér ástandið í Úkraínu á þessum árum nema grípa til höfunda sem upplifðu það sjálfir. Ég vísa þá til tveggja sovéskra skáldsagnahöfunda sem eru vel þekktir á Vesturlöndum.

Búlgakov ólst upp í Kíev, og er þekktastur fyrir skáldsöguna Meistarinn og Margaríta. En hann skrifaði einnig sársaukafulla sögu um rússneska borgarastríðið, Hvíta varðliðið, sem var ritskoðuð í Sovétríkjunum (reyndar varð leikgerð sögunnar mjög vinsæl þar) til ársins 1966. Hún er áhugaverð af því hún fjallar um margar sögulegar persónur, m.a. höfuðsmanninn. Sjolokov er nærri eingöngu þekktur fyrir hina miklu skáldsögu Lygn streymir Don. Hann fæddist á Don-kósakkasvæðinu (sem Zaporozha er hluti af). Ég mæli með sovésku kvikmyndinni frá 1957 eftir rómaninum mikla.

Rúþenskan – og átök þjóðerna í Lviv

En í Lviv – eða Lemberg – urðu sem sé hörð átök sem formlega lauk 22. nóvember 2018 þegar pólskir þjóðernissinnar yfirtóku bæinn og aðliggjandi svæði (Galisíu) eftir margra mánaða bardaga. En í reynd lauk ekki átökunum þá, fjarri því. Til eru margar netsíður um þetta, svo sem hin ríkulega myndskreytta War & Ethnicity.

Ég vil leyfa mér að halda því fram að óhamingja Úkraínu nútímans hafi hafist þar, í Lviv 1918. Fólk gegn fólki, þjóðerni gegn þjóðerni, baktal, tortryggni, uppljóstranir o.s.frv. Það átti eftir að versna. Dráp – já aftökur og fjöldamorð.

Ég nefndi að aðeins 11% hafði rúþensku sem móðurmál í Lviv árið 1910. En meðal hinna fátæku bænda á svæðinu umhverfis var staðan allt önnur. Samkvæmt áðurnefndri netsíðu, War & Etcnicity, töluðu þar tveir þriðju rúþensku.

Hvað er svo rúþenska? Í aðalatriðum gamalrússneska, málið sem fátækt fólk í Galisíu-Volhyníu hélt áfram að tala eftir að það var innlimað í Pólland. Það var réttrúnaðarkirkjan sem stýrði þróun tungumálsins í Rússlandi, en ekki í Póllandi. Smám saman varð pólska aðalmálið í bæjum en á landsbyggðinni hélt fólk fast við gamla málið, rúþensku, fyrirrennara nútíma úkraínsku.

Rúþenskan tapaði orustunni í Lviv við lok fyrri heimsstyrjaldar en hefndi sín heiftarlega í seinni heimsstyrjöldinni.

Pólland var sem sagt endurskapað sem ríki eftir fyrri heimsstyrjöld og fékk aftur Galisíu (frá Austurríki-Ungverjalandi) og Volhyníu (frá Rússlandi).

Árið 1939 tóku Sovétríkin aftur Volhyníu af Póllandi til að skapa stuðpúðasvæði og að nafninu til til að vernda svæðið frá Þýskalandi. Sem tókst þó ekki, af því árið 1941 tóku Þjóðverjar Volhyníu aftur án mikilla vandræða. Á þeim tíma voru Pólverjar um 16% íbúa Volhyníu, 10% voru gyðingar en 70% voru rúþenskumælandi (sjá hér).

Arfurinn frá síðari heimstyrjöld

Úkraínsku „þjóðhetjurnar“ sem nú eru hylltar höfðu það yfirleitt skínandi gott undir þýska hernáminu. Þær störfuðu með hernámsliðinu og reiknuðu með að Þjóðverjar myndu hjálpa þeim að „frelsa“ alla Úkraínu undan Sovétríkjunum. Þjóðverjar voru fúsir til þess, en höfðu hins vegar sín eigin áform um framtíð Úkraínu.

Vestrænir fjölmiðlar tala ekki hátt um hvers slags karakterar þeir voru; Bandera, Melnyk, Shukhevych o.fl. Þeir voru jú einu sinni andkommúnistar. Stundum er þó viðurkennd ákveðin „slagsíða“ í hyllingu Úkraínu á stríðsglæpamönnum, og sömuleiðis valda „lög gegn kommúnisma“ einhverjum áhyggjum. Mémoires en jeu Mémoires en jeu er alþjóðlegt, fjölmenningarlegt og gagnrýnið vefrit um sögulegar minningar, oft um fjöldaofbeldi og trámu. Það skrifar.

Aðaltilgangurinn með „lögum gegn kommúnisma“ frá vorinu 2015 er ekki barátta gegn kommúnisma í raun heldur ákveðin „ríkishelgun“ og minningastefna um að heiðra ofurþjóðernissinnana í OUN (Orhanizatsiia ukrainskykh natsionalistiv) og UPA (Úkraínski uppreisnarherinn) þrátt fyrir sögu þeirra, sögu um valdboðshneigð, opinskáar fasískar hneigðir, gyðingaandúð og þátttaka í Holocost, fjöldamorðum og þjóðernishreinsunum (Rudling 2016: 31ff). Lögin frá 2015  beita þar með fórnarlömb þessara ofurþjóðernissinna mismunun, annað hvort beint eða gegnum furðulega hlutdrægni. 

Rússneskir höfundar eru beinskeyttari en þetta. Í nýlegri grein sem er sársaukafull aflestrar skrifar  Evgeny Norin um fjöldamorðin í Volhyníu:

Í apríl 1943 tilkynntu sovéskir skæruliðar, sem voru engir kórdrengir sjálfir eftir að hafa orðið vitni að mörgum voðaverkum, skelfingu lostnir:

„Hundruð manna úr þjóðarhernum hafa fengið það verkefni að útrýma Pólverjum í Tsuman-héraði. Íbúar á svæðinu voru strádrepnir og byggðir í Zaulok, Galinovsk o.s.frv. voru brenndar til grunna. Þann 29. mars voru 18 manns höggnir til bana í þorpinu Galinovk. Hinir flúðu út í skóg. Þjóðernissinnum Bandera var vísað að pólskum lækni af eiginkonu hans og þeir skáru af honum eyrun og nefið. Allt að 50 Pólverjar voru skotnir í þorpinu Pundynki.“

Eftir stuttar umræður samþykkti forysta OUN fjöldamorð á Pólverjum. Helsti hvatamaður þessara hreinsana var Dmítró Kljatsjkívskíj, öðru nafni „Klim Savúr“, sem áður hafði verið handtekinn fyrir öfgastefnu bæði í Póllandi og Sovétríkjunum. Eftir að hafa sloppið úr sovésku fangelsi í sókn þýsku Wehrmacht varð hann nú hönnuður fjöldamorðanna sem einn af helstu herforingjum OUN-sveitanna. [undirstrikun mín]

UPA (her OUN) mun hafa drepið 100 þúsund Pólverja í seinna stríði. Fjöldamorðin sem nú á dögum kallast Volhynía-fjöldamorðin voru skelfileg.

Í heimsstyrjöldinni voru fjöldamorð framin af mörgum aðilum, víst er það, og með tímanum er hægt að leggja eitthvað af því að baki sér. Vandinn er sá að úkraínskir þjóðernis-rétttrúnaðarmenn dagsins í dag hafa ekki lagt neitt að baki sér. Þeir hylla stríðsglæpamenn sína . Nýlega vakti Zelensky-stjórnin vissa athygli fyrir að heiðra OUN-foringjann Andrey Melnyk með gríðarmikilli opinberri útför, eftir að hafa grafið leifar hans upp i Lúxemburg, en þarlendir fjölmiðlar tala um þann látna sem „vafasaman“.

Vegna hyllingar strísglæpamannanna sem báru ábyrgð á Volhynia-fjöldamorðunum álíta margir Pólverjar að Úkraínumenn hati Pólverja enn í dag. Og það þó Pólland hafi í mörg ár notað 4,9% þjóðartekna á Úkraínu, og þó það hafi verið Úkraínumenn sem slátruðu Pólverjum í seinna stríði, ekki öfugt (sjá nánar hér).

Hvernig gat slík tegund þjóðernishyggju lifað til nútímans?

Hvernig má það vera að villimannleg þjóðernis-rétttrúnaðarstefna hafi lifað af til nútímans. Ég vil nefna tvær orsakir sem stuðla að þessu.

1.
Maidanstjórnin, stjórnin sem kom til valda í Maidan-atburðunum í Kiev 2014, hafði það sem sína alfyrstu löggjöf að afnema réttindi rússneskunnar sem annað opinbert tungumál í Úkraínu. Zelensky-stjórnin hélt svo sama starfi áfram, að vekja til lífs drekann Hatur, sem hún hefur fóðrað með próteinríkri fæðu frá því hún kom til valda 2019. Auðvitað versnaði það enn stórlega þegar Pútín lét egna sig til innrásar 2022.

Afskipti evrópskra stórvelda af úkraínskri þjóðernishreyfingu og andrússneskri baráttu hennar hefur verið nefndur hér að ofan. Það var í kringum heimstyrjaldirnar tvær. Á árum Kalda stríðsins má segja að CIA hafi tekið upp sama þráð. Kit Klarenberg skrifar:

Í ágúst 1957 gerði CIA leynilega ítarlegar áætlanir um innrás sérsveita Bandaríkjahers í Úkraínu. Samsæri stofnunarinnar var ætlað að fella Sovétríkin í heild sinni og byggði að miklu leyti á því að fá fasista úr röðum heimamanna til liðs við sig sem fótgönguliða. Verulegur þröskuldur í vegi fyrir áætlun stofnunarinnar var þó að stór hluti íbúa Úkraínu bar í raun „lítinn kala“ til Rússa eða kommúnismans. „Ágreiningsatriði“ milli Rússa og Úkraínumanna, sem CIA gæti nýtt sér til að hvetja til fjöldauppreisnar, voru af skornum skammti.

Leyniþjónustan harmaði hvernig „hin langa saga sambands Rússlands og Úkraínu, sem teygir sig nánast órofið frá 1654 til dagsins í dag,“ hefði leitt til þess að „margir Úkraínumenn“ hefðu „tekið upp rússneskan lífsstíl.“ Þar að auki þýddi líkindin með „tungumálum þeirra, siðum þeirra og bakgrunni“ og „mikil áhrif“ rússneskrar menningar í Úkraínu að langflestir Úkraínumenn fyndu fyrir „lítilli þjóðernisandúð.“

En leyniþjónustan fann á endanum nokkurn hóp innlendra aðila sem þeir gátu reitt sig á til að koma áætlunum sínum í gagnið. Þeir notuðu þá meðal annars fyrrverandi leiðtoga innan OUN-B, Mykola Lebed, mann sem hafði verið lýst sem „þekktum sadista“. Klarenberg tekur með í heimildir sínar gögn frá Leyniþjónustunni frá árinu 1953, þar sem því er lýst hvernig henni myndi takast að:

skapa fleyg sem mætti reka dýpra á milli Sovét-Rússa og Úkraínumanna, og gæti aukið á tortryggni og hagsmunaárekstra sem þegar eru til staðar milli þessara þjóðernishópa. Þetta starf var unnið áfram með þessum aðilum í gegnum allt Kalda stríðið, ekki síst með þátttöku samtaka sem fjármögnuð voru af NED [samtökunum National Endowment for Democracy].

2.
Ég er þeirrar skoðunar að tungumál leiki lykilhlutverk í þjóðernisvitund fólks. Á landsvæðum sem höfðu verið hluti af Póllandi í aldir, þar til fyrir einungis um 110 árum, er öruggt að margir eru þar sem vilja ekki tala sama tungumál og gert er í Rússlandi.

Að sama skapi er ljóst að margir Úkraínumenn vilja helst tala rússnesku. Í bókinni The Tragedy of Ukraine, sem gefin var út árið 2023, skrifaði Nikolai Petro:

En þrátt fyrir að spurningakannanir um tungumál geti gefið mjög ólíkar niðurstöður, er hægt að koma auga á nokkur föst mynstur. Þegar fólk er spurt að því hvaða tungumáli þeim finnst þægilegast að tala, hefur hlutfallið um langa hríð verið um 50/50, en þegar skoðanakannanirnar biðja fólk um að velja á milli þess að fylla út skema á rússnesku eða úkraínsku velja meira en 80% þeirra rússnesku. Þetta kemur heim og saman við aðrar kannanir sem sýna að 22% íbúa Úkraínu lýsa hæfni sinni í úkraínsku sem „veikri“. Kannski er besti vísirinn fyrir því hvaða tungumál höfðar best til einstaklinga í Úkraínu að finna í persónulegri internetnotkun, en þar eru um 84% textaskilaboða á rússnesku.

Jafnvel meðal ungs fólks (14 til 29 ára) í Kænugarði, tala um 50 hundraðshlutar eingöngu rússnesku heima hjá sér, skrifar Petro, og notar þá heimildir frá úkraínsku þjóðernissinnahreyfingunni Svoboda, en fjölmiðill þeirrar hreyfingar er fjármagnaður að mestu leiti af bandarísku stofnuninni U.S. Agency for Global Media (USAGM), og auk þess (sérstaklega eftir 2024) af Evrópusambandinu.

Í sumum ríkjum (t.d. Sviss og Belgíu) er að finna fleiri en eitt ríkistungumál. Þetta er hægt. En menn hafa valið aðra stefnu í Úkraínu, stefnu sem býr til stríð. 

Og stríð kom, fyrst stríð Austurríkis-Ungverjalands og Þýskalands gegn bolsévíkum, tvisvar. Í kjölfarið fylgdi leynistríð Bandarikjanna, fyrst gegn Sovetríkjunum og svo gegn Rússlandi. Og nú er líka öll Evrópa í stríði við Rússland. Úkraína er vígvöllurinn í þriðja sinn, og hefur nákvæmlega ekkert á því að græða. Úkraína hefði getað lifað í friði með tvö eða fleiri opinber tungumál, trúfrelsi og pólitískt frelsi.  En einhverjir áhrifamiklir aðilar vildu ekki hafa það þannig. Segi ekki meira en það.

Katjana Leifsdóttir Edwardsen er norskur áhugamaður um alþjóðamál. Hún bjó í áratug á Íslandi, á þar börn og skrifar greinar fyrir Neista. Það hjálpar henni líklega í þessari grein hér að hún hefur lagt stund á rússnesk fræði og hefur meistaragráðu í rússnesku.

Mynd yfir grein sótt á vefsíðu Andrew Korybko